I, q. 49, a. 3
Czy jest jedno najwyższe zło, które jest przyczyną wszelkiego zła
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że jest jedno najwyższe zło, które jest przyczyną wszelkiego zła. Skutki przeciwne bowiem, mają przeciwne przyczyny. Lecz w rzeczach znajduje się przeciwieństwo według słów (Syr 33, 15): Przeciwko złemu dobre jest, a przeciwko życiu śmierć; tak i przeciwko mężowi sprawiedliwemu grzesznik. Istnieją zatem początki przeciwne, jeden dobra a drugi zła.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jeśli jedna z rzeczy przeciwnych jest w przyrodzie, jest tam i druga, jak powiedziano w II De Caelo et Mundo. Lecz w przyrodzie istnieje najwyższe dobro, które jest przyczyną wszelkiego dobra, jak wykazano powyżej (R. II par. 3, R. VI par. 2, 4). Istnieje zatem i najwyższe zło jemu przeciwstawne, przyczyna wszelkiego zła.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jak w rzeczach znajduje się dobre i lepsze, tak też złe i gorsze. Lecz dobre i lepsze mówi się odnośnie do najlepszego. Zatem złe i gorsze mówi się odnośnie do jakiegoś najwyższego zła.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, wszystko co jest przez uczestnictwo, sprowadza się do tego co jest przez istotność. Lecz rzeczy, które u nas są złe, nie są złymi istotnościowo, tylko przez uczestnictwo. Musi się więc znajdować jakieś najwyższe zło istotnościowe, które jest przyczyną wszelkiego zła.
Zarzut piąty. Oprócz tego, wszystko co jest przypadłościowo, sprowadza się do tego, co jest samo przez się. Lecz dobro jest przyczyną zła przypadłościowo. Zatem należy przyjąć jakieś najwyższe zło, które jest przyczyną zła samego przez się. Nie można też powiedzieć, by zło nie miało przyczyny samej przez się, a tylko przypadłościowo, gdyż wynikałoby, że zło nie istnieje w wielu, lecz w niewielu.
Zarzut szósty. Oprócz tego, zło skutku sprowadza się do zła przyczyny, ponieważ skutek niedoskonały pochodzi od przyczyny niedoskonałej, jak powiedziano powyżej (par. 1, 2). Lecz nie można tak iść w nieskończoność. Należy zatem przyjąć jedno pierwsze zło, które jest przyczyną wszelkiego zła.
Lecz przeciwnym jest, że najwyższe dobro jest przyczyną wszelkiego bytu jak wykazano powyżej (R. II, par. 3, R. VI, par. 4). Zatem nie może istnieć jakiś przeciwny mu pierwiastek, któryby był przyczyną złych rzeczy.
Odpowiadam, że wynika z tego co powiedziano powyżej, iż nie ma jednego pierwiastka złych rzeczy, jak jest jeden pierwszy pierwiastek rzeczy dobrych. Po pierwsze mianowicie, ponieważ pierwszy pierwiastek dobrych rzeczy jest dobrym istotnościowo, jak wykazano powyżej (R. VI, par. 3, 4). Nic zaś nie może być istotnościowo złem, wykazano bowiem (R. V, par. 3, R. XLVIII, par. 3), że wszelki byt, jako taki, jest dobry, i że zło istnieje tylko w dobrem jako w podmiocie.
Po drugie ponieważ pierwszy spośród dobrych początków jest dobrem najwyższym i doskonałym, które w sobie uprzednio ma wszelką dobroć, jak powyżej powiedziano (R. VI, par. 2). Najwyższe zło zaś nie może istnieć, ponieważ jak wykazano (R. XLVIII, par. 4), chociaż zło zawsze umniejsza dobro, jednak nie może go nigdy zupełnie pochłonąć, i tak, skoro dobro zawsze pozostaje, nie może nic być całkowicie i doskonale złem. Dlatego mówi Filozof w IV Ethic. (cap. V), że jeżeli istnieje zło całkowite, zniszczy samo siebie, ponieważ po zniszczeniu wszelkiego dobra (a tego potrzeba dla zupełności zła), odejmuje się jeszcze samo zło, którego dobro jest podmiotem.
Po trzecie ponieważ pojęcie zła sprzeciwia się pojęciu pierwszego początku. Bądź to ponieważ wszelkie zło jest spowodowane przez dobro, jak powyżej okazano (par. 1), bądź to, ponieważ zło może być przyczyną tylko przypadłościowo i tak nie może być pierwszą przyczyną, ponieważ przyczyna przypadłościowa późniejsza jest od tej, która jest sama przez się, jak wynika z II Physic. (c. VI).
Ci zaś którzy przyjmowali dwa początki, jeden dobry, drugi zły, z tego samego powodu wpadli w ten błąd, z którego pochodziły i inne dziwaczne teorie starożytnych; że mianowicie nie rozważali powszechnej przyczyny całego bytu, lecz tylko poszczególne przyczyny poszczególnych skutków. Dlatego bowiem, gdy przekonali się, że jakaś rzecz na mocy swej natury jest szkodliwą dla drugiej, sądzili, że natura tej rzeczy jest zła; jak na przykład, gdyby ktoś powiedział, że natura ognia jest zła, dlatego, że spalił dom jakiegoś biedaka. Sądu zaś o dobroci jakiejś rzeczy nie należy tworzyć według przyporządkowania tej rzeczy do czegoś szczegółowego; lecz według niej samej i według jej przyporządkowania do całego wszechświata, w którym każda rzecz w przedziwnym porządku zajmuje przeznaczone jej miejsce, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (R. XLVII, par. 2). Podobnie także, ponieważ znaleźli dwie poszczególne przeciwne przyczyny dwóch poszczególnych przeciwnych skutków, nie umieli sprowadzić szczegółowych przeciwnych przyczyn do powszechnej wspólnej przyczyny. I dlatego sądzili, że jest w przyczynach przeciwieństwo aż do pierwszych początków. Lecz skoro wszystkie przeciwieństwa schodzą się w jednym wspólnym, trzeba ponad własne przyczyny przeciwne, znaleźć w nich jedną przyczynę wspólną, jak ponad przeciwne przymioty elementów istnieje potęga ciała niebieskiego. I podobnie, ponad wszystko co istnieje jakimkolwiek sposobem, znajduje się jeden pierwszy początek bytowania, jak powyżej powiedziano (R. II, par. 3).
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Przeciwieństwa schodzą się w jednym rodzaju, a schodzą się także w pojęciu bytowania. I dlatego chociaż mają przyczyny szczegółowe przeciwne, należy jednak dotrzeć aż do jednej pierwszej przyczyny wspólnej.
Odpowiedź na drugi zarzut. Brak i przyzwyczajenie z natury należą do tego samego podmiotu. Podmiotem zaś braku jest byt w możności, jak powiedziano (R. XLVIII, par. 3). Stąd, skoro zło jest brakiem dobra, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (tamże), przeciwstawia się to zło temu dobru, z którym połączona jest jakaś możność, nie zaś najwyższemu dobru, które jest czystym czynem.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Każda rzecz wzrasta w napięciu odpowiednio do swej natury. Jak zaś forma jest pewną doskonałością, tak brak jest pewnym usunięciem tej doskonałości. Stąd wszelka forma i doskonałość, i dobro wzrasta przez zbliżanie się do kresu doskonałego. Brak zaś i zło przez oddalanie się od tego kresu. Stąd nie mówi się o jakiejś rzeczy że jest złą i gorszą przez zbliżanie się do najwyższego zła, tak jak mówi się że jest dobrą i lepszą przez zbliżanie się do najwyższego dobra.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Żadnego bytu nie nazywa się złym przez uczestnictwo, lecz przez pozbawienie uczestniczenia. Stąd nie należy go sprowadzać do czegoś, co jest złem istotnościowo.
Odpowiedź na piąty zarzut. Zło może mieć przyczynę tylko przypadłościową, jak powyżej wykazano (par. 1). Stąd jest niemożliwym, by je sprowadzać do czegoś, co samo przez się jest przyczyną zła. To zdanie zaś, że zło jest w wielu, jest wprost fałszywe. Rzeczy bowiem, które się rodzą i psują, w których jedynie może być zło natury, tworzą nieznaczną część całego wszechświata. I dalej w każdym gatunku brak naturalny znajduje się w bardzo niewielu. A wydaje się, że tylko wśród ludzi zło jest u wielu, ponieważ dobro człowieka odnośnie do zmysłów nie jest dobrem człowieka, o ile jest człowiekiem to znaczy według rozumu; więcej ludzi zaś słucha zmysłów niż rozumu.
Odpowiedź na szósty zarzut. W przyczynach zła nie należy postępować w nieskończoność, lecz należy sprowadzić wszystko zło do jakiejś dobrej przyczyny, z której wynika zło przypadłościowo.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.