Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 5, a. 4

Czy dobro zawiera pojęcie przyczyny celowej

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że dobro nie zawiera pojęcia przyczyny celowej, lecz raczej innych przyczyn. Jak bowiem mówi Dionizy c. IV De div. nom., dobro chwalimy jako coś pięknego. Lecz piękno wprowadza pojęcie przyczyny formalnej. Zatem dobro zawiera pojęcie przyczyny formalnej.

Zarzut drugi. Oprócz tego dobro pragnie się udzielać, jak to ze słów Dionizego poznajemy, c. IV, De div. nom., w których powiada, że dobro jest tym, przez co wszystko bytuje, i istnieje. Lecz byt udzielający się wprowadza pojęcie przyczyny sprawczej. Zatem dobro zawiera pojęcie przyczyny sprawczej.

Zarzut trzeci. Oprócz tego Augustyn powiada w I De doctr. christ., że ponieważ Bóg jest dobrym, my istniejemy. Lecz z Boga jesteśmy, jako z przyczyny sprawczej. Zatem dobro wprowadza pojęcie przyczyny sprawczej.

Lecz przeciwnym temu jest, co powiada Filozof w II Physic., że to, dlaczego coś istnieje, jest jakby celem i dobrem innych rzeczy. Dobro zatem zawiera pojęcie przyczyny celowej.

Odpowiadam, że skoro dobro jest tym, czego wszyscy pożądają, to zaś zawiera pojęcie celu, oczywistym jest, że dobro wprowadza pojęcie celu. Lecz jednak pojęcie dobra przypuszcza istnienie pojęcia przyczyny sprawczej i pojęcia przyczyny formalnej. Widzimy bowiem, iż to, co jest pierwsze w powodowaniu, jest ostatnim w spowodowanym; ogień bowiem najpierw ogrzewa, zanim wprowadzi formę ognia, choć ciepło w ogniu idzie za formą substancjalną. W powodowaniu zaś po pierwsze odnajdujemy dobro i cel, który pobudza sprawcę do działania; po drugie czynność sprawcy pobudzającą do formy; po trzecie przychodzi forma. Stąd w spowodowanym musi być przeciwnie, że mianowicie najpierw jest sama forma, przez którą ono jest bytem, następnie rozważamy w nim moc sprawczą, o ile jest doskonałym w bycie; (wtedy bowiem każda rzecz jest doskonałą, gdy może uczynić rzecz sobie podobną, jak powiada Filozof w IV Meteor.); po trzecie następuje pojęcie dobra, które utwierdza doskonałość w bycie.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wprawdzie piękno i dobro w podmiocie są tym samym, ponieważ mają za podstawę rzecz tę samą, mianowicie formę, i dlatego dobro wychwala się jako piękno. Lecz różnią się pojęciowo. Dobro bowiem właściwie odnosi się do pożądania; dobro bowiem jest tym, czego wszyscy pożądają. I dlatego zawiera pojęcie celu, pożądanie bowiem jest jak gdyby jakimś dążeniem do rzeczy. Piękno zaś odnosi się do władzy poznawczej; te bowiem rzeczy nazywają się pięknymi, które podobają się, gdy na nie patrzymy. Stąd piękno polega na należytej proporcji, ponieważ zmysł rozkoszuje się w rzeczach o należytej proporcji, jako w tym, co jest jemu podobne; zmysł bowiem także jest pewnym pojęciem i każda władza poznawcza. Ponieważ zaś poznanie dzieje się przez upodabnianie, upodabnianie zaś odnosi się do formy, piękno właściwie odnosi się do pojęcia przyczyny formalnej.

Odpowiedź na drugi zarzut. Mówimy, że dobro pragnie się udzielać w ten sam sposób, w jaki mówimy, że cel porusza.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Każdy mający wolę zwie się dobrym, o ile ma dobrą wolę; przez wolę bowiem używamy wszystkich rzeczy, które w nas istnieją. Stąd nie nazywamy dobrym człowieka takiego, który ma dobry rozum, lecz takiego, który ma dobrą wolę. Wola zaś odnosi się do celu, jako do przedmiotu właściwego; i tak, to co mówią: ponieważ Bóg jest dobry, my istniejemy, odnosi się do przyczyny celowej.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.