Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 53, a. 3

Czy ruch anioła odbywa się w jednej chwili

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że ruch anioła odbywa się w jednej chwili. Im silniejszą bowiem jest moc poruszającego, a im mniejszy stawia opór poruszającemu ruchome, tym ruch jest szybszy. Lecz moc anioła poruszającego siebie samego bez porównania przewyższa siłę poruszającą jakieś ciało. Stosunek zaś prędkości jest odpowiedni do tego, jak zmniejsza się czas. Każdy zaś czas jest proporcjonalny do każdego czasu. Jeśli więc jakieś ciało porusza się w czasie, anioł porusza się w jednej chwili.

Zarzut drugi. Oprócz tego, ruch anioła jest bardziej pojedynczy niż jakaś zmiana cielesna. Lecz jakaś zmiana cielesna odbywa się w jednej chwili, jak oświetlenie, czy to dlatego, że coś nie zostaje oświetlane kolejno, tak jak się ogrzewa kolejno, czy to dlatego, że promień nie dosięga pierwej tego co jest bliższe, niż tego co jest dalsze. Tym bardziej więc ruch anioła odbywa się w jednej chwili.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, jeśli anioł porusza się w czasie z miejsca na miejsce, jest jasnym, że w ostatniej chwili owego czasu jest w punkcie do którego dąży, w całym zaś czasie poprzednim jest albo w miejscu bezpośrednio poprzedzającym, które się przyjmuje jako punkt wyjścia, albo częściowo w jednym, a częściowo w drugim. Jeśli zaś częściowo w jednym, a częściowo w drugim, wynika stąd, że ma części, a to jest niemożliwe. Zatem w całym czasie poprzedzającym jest w punkcie wyjścia. Zatem spoczywa tam, ponieważ spoczywać znaczy być w tym samym miejscu teraz i przedtem, jak powiedziano (w par. poprz.). I tak wynika, że porusza się tylko w ostatniej chwili czasu.

Lecz przeciwnie, w każdej zmianie jest przedtem i potem. Lecz przedtem i potem ruchu liczy się według czasu. Zatem wszelki ruch jest w czasie, nawet ruch anioła, skoro w nim jest przedtem i potem.

Odpowiadam, że niektórzy powiedzieli, że ruch miejscowy anioła odbywa się w jednej chwili. Mówili bowiem, że skoro anioł porusza się z jednego miejsca na drugie, w całkowitym czasie poprzedzającym jest anioł w punkcie wyjścia, w ostatniej zaś chwili tego czasu jest w punkcie, do którego dąży. Nie potrzeba też, by była jakaś przestrzeń pośrednia między dwoma krańcami, tak jak nie ma żadnego czasu pośredniego między czasem, a końcem czasu. Między dwoma zaś teraz czasu, jest czas pośredni, stąd mówią, że nie należy przyjmować ostatniego teraz, w którym był w punkcie wyjścia, jak na przykład w oświetlaniu i w rodzeniu substancjalnym ognia nie należy oznaczać ostatniej chwili, w której powietrze było ciemne, lub w której materia była pozbawiona formy ognia; lecz można oznaczyć ostatni czas, tak, że w ostatniej chwili owego czasu jest albo światło w powietrzu, albo forma ognia w materii. I tak oświecenie i rodzenie substancjalne nazywają się ruchami momentalnymi.

Lecz to nie zachodzi w obecnym wypadku. A okazuje się to w ten sposób. Do pojęcia bowiem spoczynku należy to, by spoczywający nie inaczej był usposobiony teraz niż pierwej; i dlatego w każdym teraz czasu mierzącego spoczynek, spoczywający jest w tym samym i na początku i w środku i na końcu. Lecz należy do pojęcia ruchu, by to, co się porusza, inaczej było usposobione teraz i pierwej i dlatego w każdym teraz czasu mierzącego ruch, ruchome znajduje się w coraz to innym usposobieniu, stąd potrzeba, by w ostatnim teraz miało formę, której pierwej nie miało. I tak jest jasnym, że spoczywać w czymś w całkowitym czasie, na przykład w białości, znaczy być w nim w każdej chwili tego czasu. Stąd jest niemożliwe, by coś w całym poprzedzającym czasie spoczywało w jednym krańcu, a następnie w ostatniej chwili tego czasu było w drugim krańcu. Lecz w ruchu to jest możliwe; poruszać się bowiem w całym jakimś czasie, nie znaczy być w tym samym położeniu w każdej chwili tego czasu. Wszystkie zatem takie zmiany chwilowe są krańcami ruchu ciągłego; jak rodzenie jest kresem zmiany materii, a oświetlanie kresem ruchu miejscowego, ciała oświecającego. Ruch zaś miejscowy anioła nie jest kresem jakiegoś drugiego ruchu ciągłego, lecz jest sam przez siebie, niezależny od żadnego innego ruchu. Stąd niemożliwym jest twierdzić, by w całym czasie był w jakimś miejscu i by w ostatnim teraz był w innym miejscu, lecz trzeba wyznaczyć teraz, w którym był ostatnio w miejscu poprzednim. Gdzie zaś jest wiele teraz po sobie następujących, tam koniecznie jest czas, skoro czas nie jest niczym innym, jak liczeniem pierwszego i następnego w ruchu.

Pozostaje więc, że ruch anioła odbywa się w czasie. W ciągłym mianowicie czasie, jeśli ruch jego jest ciągły; w nieciągłym zaś, jeśli jego ruch jest nieciągły. (Obydwoma bowiem sposobami przydarza się ruch anioła, jak powiedziano w par. 1). Ciągłość bowiem czasu pochodzi z ciągłości ruchu, jak powiedziano w IV Phys. Lecz ten czas, czy jest czasem ciągłym czy nie, nie jest tym samym co czas, który mierzy ruch nieba i którym się mierzy wszystkie rzeczy cielesne, które mają zmienność z ruchu nieba. Ruch anioła bowiem nie zależy od ruchu nieba.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jeżeli czas ruchu anioła nie jest ciągły, lecz pewnym następstwem samych teraz, nie będzie miał proporcji do czasu, mierzącego ruch rzeczy cielesnych, który jest ciągły, nie jest bowiem tej samej natury. Jeśli zaś jest ciągły, wtedy jest proporcjonalny, wprawdzie nie z powodu proporcji poruszającego i ruchomego, lecz z powodu proporcji wielkości, w których istnieje ruch. I dlatego szybkość ruchu anioła nie mierzy się ilością jego potęgi, lecz określeniem jego woli.

Odpowiedź na drugi zarzut. Oświetlanie jest kresem ruchu oraz jest zmianą, nie ruchem miejscowym, jakoby się rozumiało, że światło porusza się pierwej do tego co jest bliżej, niż do tego co jest dalej. Ruch zaś anioła jest miejscowy i nie jest końcem ruchu. Stąd nie ma podobieństwa.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Zarzut ten pochodzi od czasu ciągłego. Czas zaś ruchu anioła może być nieciągły i tak anioł w jednej chwili może być w jednym miejscu, a w drugiej chwili w innym miejscu, bez istnienia jakiegoś czasu pośredniego. Jeśli zaś czas ruchu anioła jest ciągły, anioł w całym czasie poprzedzającym ostatnie teraz zmienia się poprzez nieskończone miejsca, jak to przedstawiono poprzednio. Jest jednak częściowo w jednym z miejsc ciągłych, a częściowo w drugim, nie by jego substancja była podzielona, lecz ponieważ jego moc stosuje się do części pierwszego miejsca i do części drugiego, jak to także powiedziano powyżej.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.