I, q. 55, a. 1
Czy aniołowie poznają wszystko przez swoją substancję
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że aniołowie poznają wszystko przez swoją substancję. Mówi bowiem Dionizy w 7 rozdziale De Div. Nom., że aniołowie znają te rzeczy, które są na ziemi, według własnej natury umysłu. Lecz natura anioła jest jego istotnością. Zatem anioł poznaje rzeczy przez swoją istotność.
Zarzut drugi. Oprócz tego według Filozofa w XII Metaph. i w III De Anima, w tych rzeczach, w których nie ma materii, tym samym jest rozum i to, co się rozumie. To zaś, co się rozumie, jest tym samym, co rozumiejący, ze względu na to, czym się rozumie. Zatem w tych rzeczach, w których nie ma materii, jakimi na przykład są aniołowie, to, czym się rozumie, jest sama substancja rozumiejącego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, wszystko, co jest w drugim, jest w nim sposobem tego, w którym jest. Lecz anioł ma naturę rozumną. Zatem wszystko, co w nim jest, jest w nim sposobem rozumnym. Lecz wszystko w nim jest, ponieważ rzeczy niższe w bytach są w wyższych istotnościowo, wyższe zaś są w niższych przez uczestnictwo; i dlatego mówi Dionizy w 4 rozdziale De Div. Nom., że Bóg jednoczy całość w całości, to znaczy wszystko we wszystkim. Zatem anioł poznaje wszystko w swojej substancji.
Lecz przeciwnym jest, co mówi Dionizy w tym samym rozdziale, że aniołowie zostają oświeceni ideami rzeczy. Zatem poznają przez idee rzeczy, a nie przez własną substancję.
Odpowiadam, że to, czym rozum rozumie, przyrównuje się do rozumu rozumiejącego jako jego formę, forma bowiem jest tym, czym czynnik działa. Do tego zaś, by forma w sposób doskonały dopełniała możność, potrzeba, by wszystko, do czego się możność rozciąga, było zawarte pod formą. I stąd pochodzi, że w rzeczach podlegających zepsuciu forma nie dopełnia doskonale możności materii, ponieważ możność materii rozciąga się na więcej rzeczy, niż ich obejmuje ta lub inna forma. Możność zaś rozumienia anioła rozciąga się na rozumienie wszystkiego, ponieważ przedmiotem rozumu jest byt lub prawda ogólna. Sama zaś istotność anioła nie obejmuje w sobie wszystkiego, skoro jest istotnością ograniczoną do rodzaju i do gatunku. To zaś jest właściwym istotności Bożej, która jest nieskończona, że wszystko w sobie doskonale obejmuje. I dlatego jedynie Bóg poznaje wszystko przez Swą istotność. Anioł zaś nie może wszystkiego poznawać przez swą istotność, lecz rozum jego muszą udoskonalać jakieś idee, by mógł poznawać rzeczy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Gdy się mówi, że anioł poznaje rzeczy przez swoją naturę, to przez nią nie określa środka poznania, którym jest podobieństwo do rzeczy poznawanej, lecz władzę poznawczą, która jest własnością anioła, odpowiednio do jego natury.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak zmysł w czynie jest rzeczą poznawaną przez zmysł w czynie, jak powiedziano w III De Anima, nie tak, że sama władza zmysłowa jest samym podobieństwem rzeczy zmysłowej, które jest w zmyśle, lecz dlatego, że z obu staje się coś jednego, jak z czynu i możności, tak się też mówi, że rozum w czynie jest to rzecz rozumiana w czynie, nie by substancja rozumu była samym podobieństwem, przez które rozumie, lecz ponieważ owo podobieństwo jest jego formą. To samo zaś jest to, co się mówi, w tych rzeczach, które nie mają materii, tym samym jest rozum i to, co się rozumie, jak gdyby się mówiło, że rozum w czynie, to rzecz rozumiana w czynie; przez to bowiem jest jakaś rzecz rozumiana w czynie, że jest niematerialna.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Te rzeczy, które są poniżej anioła, i te, które są ponad nim, są pewnym sposobem w jego substancji, jednak nie doskonale, ani według swoistej idei, skoro istotność anioła istniejąc skończenie, rozróżnia się od innych według własnej idei, lecz według pewnego pojęcia ogólnego. W istotności zaś Boga są wszystkie rzeczy doskonałe i co do swoistej idei, jako w pierwszej i powszechnej mocy działającej, od której pochodzi wszystko, co jest w jakiejkolwiek rzeczy, czy to swoistego, czy to wspólnego, i dlatego Bóg przez swą istotność posiada właściwe poznanie wszystkich rzeczy, anioł zaś nie, lecz tylko ogólne.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.