I, q. 55, a. 2
Czy aniołowie rozumieją przez idee wzięte z rzeczy
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że aniołowie rozumieją przez idee wzięte z rzeczy. Każdą rzecz bowiem, którą się rozumie, rozumie się przez jakieś jej podobieństwo w rozumiejącym. Podobieństwo zaś czegoś istniejące w drugim, istnieje tam albo sposobem wzoru, tak, że owo podobieństwo jest przyczyną rzeczy, albo jest tam sposobem obrazu, tak że jest przez rzeczy spowodowane. Wszelka tedy wiedza rozumiejącego albo musi być przyczyną rzeczy rozumianej, albo rzecz jest jej przyczyną. Lecz nie anioła wiedza jest przyczyną rzeczy istniejących w przyrodzie, ale sama tylko wiedza Boża. Wszystkie zatem idee, przez które rozumie umysł anielski, muszą być wzięte z rzeczy.
Zarzut drugi. Oprócz tego światło anielskie jest silniejsze od światła umysłu czynnego w duszy. Lecz światło umysłu czynnego odrywa idee poznawcze od wyobrażeń. Zatem światło umysłu anielskiego może odrywać idee także od samych rzeczy zmysłowych. I tak nic nie przeszkadza twierdzić, że anioł rozumie przez idee wzięte z rzeczy.
Zarzut trzeci. Oprócz tego idee, które są w umyśle, nie uwzględniają stosunku do odległości i bliskości, chyba o ile je biorą od rzeczy zmysłowych. Jeśli więc anioł nie rozumie przez idee wzięte z rzeczy, jego poznanie nie uwzględniałoby stosunku do rzeczy bliskich i dalekich; i tak na próżno by się poruszał co do miejsca.
Lecz przeciwne jest, co mówi Dionizy w 7 rozdziale De Div. Nom., że aniołowie nie zbierają poznania Boga od rzeczy podzielnych, albo od zmysłowych.
Odpowiadam, że idee, przez które aniołowie poznają, nie są wzięte z rzeczy, lecz są im naturalne. Tak bowiem należy poznawać rozróżnienie i porządek substancji duchowych, jakim jest rozróżnienie i porządek substancji materialnych. Najwyższe zaś ciała mają możność w naturze swej całkowicie udoskonaloną przez formę; w ciałach zaś niższych, możność materii nie udoskonala się całkowicie przez formę, lecz przyjmuje raz jedną, raz drugą formę od jakiegoś czynnika. Podobnie i niższe substancje rozumne, mianowicie dusze ludzkie, mają możność rozumienia niezupełną z natury, lecz uzupełnia się ona w nich stopniowo, przez to, że biorą idee poznawcze od rzeczy. Możność zaś rozumienia w wyższych substancjach duchowych, to znaczy w aniołach, jest w sposób naturalny zupełna przez idee poznawcze, o ile posiadają idee poznawcze naturalne do rozumienia wszystkiego, co mogą poznać z natury. I to okazuje się także z samego sposobu bytowania tego rodzaju substancji. Niższe bowiem substancje duchowe, mianowicie dusze mają byt pokrewny do cielesnego, o ile są formami ciał; i dlatego jest im właściwym z samego ich sposobu bytowania, by otrzymały swą doskonałość od ciał i przez ciała, inaczej daremnie by się łączyły z ciałami. Wyższe zaś substancje, to znaczy aniołowie, są całkowicie wolne od ciał, istniejąc oddzielnie w sposób niematerialny w swym bycie rozumowym; i dlatego dostępują swej rozumowej doskonałości przez wypływ rozumowy, przez który otrzymały od Boga idee rzeczy poznawanych, wraz z naturą rozumową. Stąd mówi Augustyn, w II Super Gen. ad Litt., że inne rzeczy, które są poniżej aniołów, tak są stworzone, że najpierw powstają w poznaniu stworzenia rozumnego, następnie w swym własnym rodzaju.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. W umyśle anioła istnieją podobieństwa stworzeń, chociaż nie są wzięte od samych stworzeń, lecz od Boga, który jest przyczyną stworzeń i w którym najpierw istnieją podobieństwa rzeczy. Stąd mówi Augustyn w tej samej księdze, że jak idea, według której stworzenie jest ukształtowane, pierwej jest w Słowie Bożym, niż samo stworzenie, które jest ukształtowane, tak i dla tego samego powodu pierwej powstają one w poznaniu stworzenia rozumnego, a następuje jest samo stworzenie.
Odpowiedź na drugi zarzut. Od jednego krańca przechodzi się do drugiego tylko przez to, co leży w pośrodku. Byt zaś formy w wyobraźni, który jest bez materii, jednak nie bez warunków materialnych, jest w pośrodku między bytem formy, która jest w materii, a bytem formy, która jest w umyśle przez oderwanie od materii i od warunków materialnych. Stąd jakkolwiek potężnym jest umysł anielski, nie mógłby form materialnych sprowadzić do bytu umysłowego, chyba żeby je przedtem sprowadził do bytu form wyobrażeniowych. To zaś jest niemożliwe, skoro mu brak wyobraźni, jak powiedziano (P. 54, art. 5). Przyjąwszy także, że mógłby odrywać idee poznawcze od rzeczy materialnych, jednak by ich nie odrywał, ponieważ by ich nie potrzebował, skoro ma naturalne idee poznawcze.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Poznanie anioła nie uwzględnia stosunku odległości i bliskości co do miejsca. Jednak z tego powodu nie jest zbytecznym jego ruch miejscowy, nie porusza się bowiem co do miejsca celem nabycia poznania, lecz by coś w tym miejscu zdziałać.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.