I, q. 55, a. 3
Czy wyżsi aniołowie poznają przez idee bardziej powszechne niż niżsi
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wyżsi aniołowie nie poznają przez idee bardziej powszechne niż niżsi. Wydaje się bowiem, że powszechnym jest to, co się odrywa od rzeczy poszczególnych. Lecz aniołowie nie poznają przez idee oderwane od rzeczy. Nie można zatem powiedzieć, że idee rozumu anielskiego są bardziej lub mniej powszechne.
Zarzut drugi. Oprócz tego to, co się poznaje szczegółowo, poznaje się doskonalej niż to, co się poznaje powszechnie, gdyż poznawać coś powszechnie jest niejako w pośrodku między możnością a czynem. Jeśli więc wyżsi aniołowie poznają przez formy bardziej powszechne niż niżsi, wynika, że wyżsi aniołowie mają wiedzę mniej doskonałą niż niżsi. To zaś jest nieodpowiednim.
Zarzut trzeci. Oprócz tego to samo nie może być ideą swoistą dla wielu rzeczy. Lecz jeśli wyższy anioł poznaje przez jedną formę powszechną różne rzeczy, które niższy anioł poznaje przez więcej form szczegółowych, wynika z tego, że wyższy anioł posługuje się jedną powszechną formą do poznania różnych rzeczy. Nie może zatem mieć właściwego poznania o każdej, a to wydaje się nieodpowiednim.
Lecz przeciwnym jest, co mówi Dionizy w 12 rozdziale Angel. Hier., że wyżsi aniołowie posiadają wiedzę powszechniejszą aniżeli aniołowie niżsi. I powiedziano w księdze De Causis (Prop. X), że wyżsi aniołowie mają formy bardziej powszechne.
Odpowiadam, że dlatego są niektóre rzeczy w przyrodzie wyższe, że są bliższe i podobniejsze do jednego i pierwszego, którym jest Bóg. W Bogu zaś cała pełnia poznania rozumowego zawiera się w jednym, mianowicie w istotności Bożej, przez którą Bóg poznaje wszystko. Ta zaś pełnia poznania rozumowego w stworzeniach rozumnych znajduje się w niższy sposób i mniej pojedynczo. Stąd te rzeczy, które Bóg poznaje przez jedną formę, rozumy niższe muszą poznawać przez form wiele i o tyle więcej przez form wiele, im rozum jest niższy. Tak więc im anioł będzie wyższy, tym mniejszą ilością idei będzie mógł ujmować powszechność rzeczy poznawalnych. I dlatego jego formy muszą być bardziej powszechne, jak gdyby każda z nich rozciągała się na więcej rzeczy. A przykład tego można w pewnej mierze w nas widzieć. Są bowiem tacy, którzy nie mogą zrozumieć prawdy rozumowej, dopóki się im nie wytłumaczy każdej części z osobna, a dzieje się to dla słabości ich umysłu. Inni zaś, którzy mają umysł silniejszy, z niewielu rzeczy mogą zrozumieć wiele.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Zdarza się, że pojęcie powszechne odrywa się od przedmiotów poszczególnych, o ile umysł poznający je czerpie poznanie z rzeczy. Jeśliby zaś był jakiś rozum nie biorący poznania z rzeczy, pojęcie powszechne, które on poznaje, nie będzie oderwane od rzeczy, lecz istniejące w pewien sposób uprzednio przed rzeczami, albo według porządku przyczyny, jak na przykład powszechne pojęcia rzeczy są w Słowie Bożym, albo przynajmniej według porządku natury, jak powszechne idee rzeczy są w rozumie anielskim.
Odpowiedź na drugi zarzut. Poznawać coś powszechnie mówi się dwojako. Jednym sposobem ze strony rzeczy poznawanej, że mianowicie poznaje się tylko powszechną naturę rzeczy. I w ten sposób poznać coś w ogólności jest mniej doskonałym, niedoskonale bowiem poznałby ktoś człowieka, kto by o nim tylko poznał, że jest zwierzęciem. Drugim sposobem ze strony środka poznawania. I tak jest doskonalej poznawać coś powszechnie; doskonalszym jest bowiem umysł, który jednym powszechnym środkiem może poznawać rzeczy właściwe, niż ten, który tego nie potrafi.
Odpowiedź na trzeci zarzut. To samo nie może być dla wielu rzeczy ideą dorównywającą. Lecz jeśli jest wyższe, można przyjąć to samo jako ideę właściwą i podobieństwo różnych rzeczy. Jak na przykład w człowieku jest powszechna roztropność co do wszelkich aktów cnoty; a można ją uważać za właściwą ideę i podobieństwo szczegółowej roztropności, która jest we lwie, odnośnie do aktu wielkoduszności; a tej, która jest w lisie, do aktu przezorności i tak dalej. Podobnie przyjmuje się istotność Bożą dla jej doskonałości jako swoistą ideę rzeczy poszczególnych, albowiem ma ona taką doskonałość, że poszczególne rzeczy upodobniają się do niej według idei im właściwych. I w ten sam sposób należy powiedzieć o pojęciu powszechnym, które jest w umyśle anioła, że przez nie dla jej doskonałości, wiele rzeczy może być poznanych poznaniem właściwym.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.