I, q. 56, a. 1
Czy anioł poznaje siebie samego
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że anioł nie poznaje siebie samego. Mówi bowiem Dionizy w VI cap. Angel. Hier., że aniołowie nie znają własnej mocy. Gdy się zaś poznaje substancję, poznaje się także jej moc. A zatem anioł nie poznaje swej istotności.
Zarzut drugi. Oprócz tego anioł jest pewną jednostkową substancją, inaczej by nie działał, skoro czyny są właściwościami istot jednostkowych, bytujących oddzielnie. Lecz żadna rzecz jednostkowa nie jest przedmiotem poznania umysłowego. Zatem nie można jej poznać. I tak, skoro anioł ma tylko poznanie umysłowe, nie może żaden anioł sam siebie poznawać.
Zarzut trzeci. Oprócz tego rozum jest poruszany przez przedmiot poznania umysłowego; poznawać bowiem, znaczy czegoś doznawać, jak powiedziano w III de Anima. Lecz żadna rzecz nie porusza się sama, ani nie doznaje czegoś sama od siebie, jak to widzimy w rzeczach cielesnych. A zatem anioł nie może sam siebie poznawać.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn II Super Gen. ad Litt., że anioł znał siebie w tej samej chwili gdy był stwarzany, to znaczy, gdy był oświecany prawdą.
Odpowiadam, że jak wynika z tego co powiedziano, (R. XIV § 2 i Rozdz. LIV § 4), inny jest stosunek przedmiotu do tej czynności, która pozostaje w działającym, a inny do tej czynności, która przechodzi na coś zewnętrznego. W czynności bowiem, która przechodzi na coś zewnętrznego, przedmiot, czyli materia, na którą czynność przechodzi, jest oddzielona od działającego, jak na przykład rzecz ogrzana od ogrzewającego, a budynek od budującego. Lecz w czynności, która pozostaje w działającym, trzeba, na to, by doszło do czynności, by przedmiot łączył się z działającym, podobnie jak w poznaniu zmysłowym przedmiot musi się złączyć ze zmysłem, na to, by powstało aktualne czucie. I taki jest stosunek przedmiotu złączonego z jakąś władzą, do tego rodzaju czynności, jaki jest stosunek formy, jako pierwiastka działania, w innych działających; jak bowiem ciepło jest dla ognia formalnym pierwiastkiem ogrzewania, tak obraz rzeczy widzianej jest formalnym pierwiastkiem widzenia w oku. Należy jednak rozważyć, że taki obraz przedmiotu czasem jest tylko w możności we władzy poznawczej, i wtedy poznanie jest tylko w możności; a na to, by poznanie było aktualne, musi możność poznawcza zostać zaktualizowana przez obraz. Jeżeli zaś zawsze aktualnie posiada ten obraz, również może przezeń poznawać bez uprzedniego przyjęcia czegoś, czy zmiany. Wynika stąd, że poruszenie przez przedmiot nie należy do pojęcia poznającego, jako poznającego, lecz tylko do poznającego, którego poznanie jest w możności. Dla formy zaś będącej pierwiastkiem działania, jest rzeczą obojętną, czy sama forma tkwi w jakiejś rzeczy, czy też istnieje sama przez się oddzielnie; ogień bowiem, gdyby istniał sam przez się oddzielnie, nie ogrzewałby mniej, niż ogrzewa, istniejąc w czymś drugim. Tak więc, jeśli wśród przedmiotów umysłu istnieje jakaś forma umysłowa bytująca oddzielnie, będzie ona poznawała siebie samą. Skoro zaś anioł jest niematerialny, jest pewną formą, istniejącą oddzielnie, i przez to jest aktualnie poznawalny. Stąd wynika, że poznaje sam siebie przez swoją formę, która jest jego substancją.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Słowa te są wzięte z dawnego tłumaczenia, a poprawia je nowe tłumaczenie, w którym powiedziano: Oprócz tego i oni, to znaczy aniołowie, poznali własną moc. Zamiast tego w dawnym tłumaczeniu było: i nadto nie znają swojej mocy. Chociaż także można zachować słowa dawnego tłumaczenia, że aniołowie nie poznają doskonale swojej mocy, o ile ona wypływa z porządku mądrości bożej, która jest dla anioła niezrozumiała.
Odpowiedź na drugi zarzut. Nie mamy poznania jednostkowych rzeczy cielesnych nie dlatego, że one są jednostkowe, lecz z powodu materii, która jest ich pierwiastkiem wyosabniającym. Jeżeli więc jakieś jednostkowe rzeczy istnieją oddzielnie bez materii, jak na przykład aniołowie, nic nie przeszkadza, by one były aktualnie poznawalne.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Być poruszanym i doznawać jest własnością rozumu będącego w możności. Stąd nie ma tego w rozumie anielskim, zwłaszcza odnośnie do tego, że poznaje sam siebie. Także i działanie rozumu nie należy do tego samego pojęcia, co działanie, które mamy w rzeczach cielesnych, a które jest działaniem, przechodzącym na inną materię.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.