I, q. 57, a. 1
Czy aniołowie poznają rzeczy materialne
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że aniołowie nie poznają rzeczy materialnych. Rzecz poznana bowiem jest doskonałością poznającego. Rzeczy zaś materialne nie mogą być doskonałościami aniołów, skoro są poniżej tychże. Zatem aniołowie nie poznają rzeczy materialnych.
Zarzut drugi. Oprócz tego można mieć widzenie umysłowe tylko tych rzeczy, które są w duszy przez swą istotność, jak powiedziano w Glossie (2 Kor 12, 2). Lecz rzeczy materialne nie mogą być w duszy człowieka lub w umyśle anioła przez swe istotności. Zatem nie można ich poznawać widzeniem umysłowym, lecz tylko wyobrażeniowym, przez które dostrzega się podobieństwa ciał; i zmysłowym, które się odnosi do samych ciał. W aniołach zaś nie ma widzenia wyobrażeniowego i zmysłowego, lecz tylko umysłowe. Zatem aniołowie nie mogą poznawać rzeczy materialnych.
Zarzut trzeci. Oprócz tego rzeczy materialne nie są poznawalne w czynie, lecz są poznawalne przez ujęcie zmysłu i wyobraźni, a tych nie ma w aniołach. Zatem aniołowie nie mogą poznawać rzeczy materialnych.
Lecz przeciwnie. Cokolwiek może niższa władza, może władza wyższa. Lecz umysł ludzki, który w porządku naturalnym jest poniżej umysłu anioła, może poznawać rzeczy materialne. Tym lepiej więc może to czynić umysł anioła.
Odpowiadam, że w rzeczach jest taki porządek, iż wyższe wśród bytów są doskonalsze od niższych, i że co w niższych zawarte jest niedoskonale i częściowo i wielorako, w wyższych jest zawarte doskonalej i na sposób pewnej całości i pojedynczości. I dlatego w Bogu, jako najwyższym rzeczy szczycie wszystko istnieje uprzednio ponadsubstancjalnie, odpowiednio do jego własnego pojedynczego bytu, jak mówi Dionizy w księdze de Div. Nom. (c. I). Aniołowie zaś spośród innych stworzeń są Bogu bliższymi i podobniejszymi, stąd też więcej uczestniczą w dobroci bożej i doskonalej, jak mówi Dionizy IV c. Cael. Hier. Tak więc w samych aniołach istnieją uprzednio wszystkie rzeczy materialne, bardziej nawet pojedynczo i niematerialnie niż w samych rzeczach, bardziej zaś wielorako i mniej doskonale niż w Bogu. Każda zaś rzecz, która w czymś istnieje, jest w nim na sposób tego, w czym jest. Aniołowie zaś co do swej natury są istotami umysłowymi. I dlatego, jak Bóg przez swą istotność poznaje rzeczy materialne, tak i aniołowie poznają je przez to, że istnieją one w nich przez swe idee poznawcze.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Rzecz poznana jest doskonałością poznającego odnośnie do idei poznawczej, którą ma w umyśle. I tak idee poznawcze, które są w umyśle anioła, są doskonałościami i czynami umysłu anielskiego.
Odpowiedź na drugi zarzut. Zmysł nie chwyta istotności rzeczy, lecz tylko zewnętrzne przypadłości. Podobnie i wyobraźnia ich nie chwyta, lecz tylko podobieństwa ciał. Sam zaś tylko umysł chwyta istotności rzeczy. Stąd się mówi w III de Anima, że przedmiotem umysłu jest to, czym coś jest i co do tego się nie myli; jak i zmysł się nie myli co do właściwego przedmiotu zmysłowego. Tak więc istotności rzeczy materialnych są w umyśle człowieka lub anioła, jak rzecz rozumiana jest w rozumiejącym a nie według swego bytu rzeczywistego. Niektóre zaś rzeczy są w umyśle lub w duszy według obu sposobów bytowania. I do obu odnosi się widzenie umysłowe.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Gdyby anioł przyjmował poznanie rzeczy materialnych od samych rzeczy materialnych, trzeba by, by je robił poznawalnymi w czynie, abstrahując je. Jednak nie bierze poznania ich z rzeczy materialnych, lecz ma poznanie rzeczy przez idee poznawcze w czynie, które mu są naturalne; tak jak nasz umysł przez idee, które przez odrywanie czyni poznawalnymi.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.