Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 57, a. 2

Czy anioł poznaje rzeczy poszczególne

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że anioł nie poznaje rzeczy poszczególnych. Mówi bowiem Filozof w I Physic., że zmysł odnosi się do rzeczy poszczególnych, rozum zaś (czyli umysł) do rzeczy powszechnych. W aniołach zaś nie ma władzy poznawczej, jak tylko rozumowa, jak jest jasnym z tego, co powyżej powiedziano (R. LIV, § 5). Zatem nie poznaje rzeczy poszczególnych.

Zarzut drugi. Oprócz tego wszelkie poznanie odbywa się przez pewne upodobnienie się poznającego do rzeczy poznanej. Lecz nie wydaje się, że mogłoby być jakieś upodobnienie się anioła do rzeczy poszczególnej, o ile jest poszczególną, skoro anioł jest niematerialny, jak powyżej powiedziano (R. L, par. 2), pierwiastkiem zaś poszczególności jest materia. Zatem anioł nie może poznawać rzeczy poszczególnych.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, jeśli anioł zna rzeczy poszczególne, zna je albo przez idee poszczególne albo przez idee powszechne. Nie przez poszczególne, ponieważ w ten sposób musiałby mieć nieskończone idee. Ani nie przez powszechne, ponieważ to co powszechne, nie jest wystarczającym pierwiastkiem poznania czegoś poszczególnego, o ile jest poszczególnym, skoro w pojęciu powszechnym poznaje się poszczególne tylko w możności. Zatem anioł nie poznaje rzeczy poszczególnych.

Lecz przeciwnie, nikt nie może strzec tego, czego nie poznaje. Lecz aniołowie strzegą poszczególnych ludzi, według owych słów (Ps 91, 11): „Aniołom swoim rozkazał o tobie” itd. Zatem aniołowie poznają rzeczy poszczególne.

Odpowiadam, że niektórzy całkowicie odmówili aniołom poznawania rzeczy poszczególnych. Lecz to po pierwsze przede wszystkim sprzeciwia się wierze katolickiej, która twierdzi, że tymi niższymi rzeczami rządzą aniołowie, według owych słów (Hbr 1, 14): „wszyscy są duchami usługującymi”. Jeśliby zaś nie mieli poznania rzeczy poszczególnych, nie mogliby wykonywać opatrzności nad tym, co się dzieje na tym świecie, skoro czyny odnoszą się do rzeczy poszczególnych. A to jest przeciw temu, co mówi (Koh 5, 5): „nie mów przed aniołem: Nie masz opatrzności”. Po drugie sprzeciwia się to także nauczaniu filozofii, według którego przyjmuje się, że aniołowie są tymi, którzy poruszają ciała niebieskie i że je poruszają według rozumu i woli. I dlatego inni powiedzieli, że anioł wprawdzie ma poznanie rzeczy poszczególnych, lecz w przyczynach powszechnych, do których się sprowadzają wszystkie poszczególne skutki; jak na przykład, jeśli astrolog sądzi o jakimś przyszłym zaćmieniu z rozłożenia ruchów niebieskich. Lecz przez powyższe twierdzenie nie unika się trudności. Tak bowiem poznawać rzecz szczegółową w przyczynach powszechnych nie znaczy poznawać ją jako szczegółową, to jest tak, jak ona jest tu i teraz. Astrolog bowiem poznając przyszłe zaćmienie przez obliczanie ruchów niebieskich, poznaje je powszechnie, a nie o ile jest tu i teraz, chyba, że je bierze ze zmysłów. Rządzenie zaś i opatrzność i ruch odnoszą się do rzeczy poszczególnych o ile są tu i teraz. I dlatego należy inaczej powiedzieć, że jak człowiek poznaje różnymi władzami poznawczymi rodzaje wszystkich rzeczy, rozumem mianowicie powszechne i niematerialne, zmysłem zaś poszczególne i cielesne, tak anioł jedną władzą rozumową poznaje jedne i drugie. Taki bowiem jest porządek rzeczy, że im coś jest wyższe, tym ma potęgę bardziej jednolitą i rozciągającą się na więcej rzeczy; jak na przykład widać to w samym człowieku, że zmysł wspólny, który jest wyższy od umysłu poszczególnego, chociaż jest tylko władzą jedyną, poznaje wszystko to, co poznaje pięć zmysłów zewnętrznych i niektóre inne rzeczy, których nie poznaje żaden zmysł zewnętrzny, na przykład różnicę między białym i słodkim. Podobne rozważania można także czynić i co do innych rzeczy. Stąd skoro anioł z porządku natury jest ponad człowiekiem, nieodpowiednim jest mówić, że człowiek jakąkolwiek swoją władzą poznaje coś, czego nie poznaje anioł przez swą władzę poznawczą, mianowicie rozum. Stąd Arystoteles uważa za niestosowne, by Bóg nie znał niezgody, którą my znamy, jak to widać w I de Anima i w III Metaph. Sposób zaś, którym umysł anioła poznaje rzeczy poszczególne, można rozważać z tego, że jak rzeczy wypływają od Boga, by oddzielnie bytowały we własnych naturach, tak samo, by bytowały w poznaniu anielskim. Jasnym jest zaś, że od Boga wypływa w rzeczach nie tylko to, co należy do natury powszechnej, lecz także to, co stanowi pierwiastki wyosabniające. Jest On bowiem przyczyną całej substancji rzeczy i odnośnie do materii i odnośnie do formy. A według tego jak powoduje tak i poznaje, ponieważ przyczyną rzeczy jest Jego wiedza jak pokazano wyżej (R. XIV, par. 8). Jak więc Bóg przez swą istotność, przez którą wszystko powoduje, jest podobieństwem wszystkich rzeczy i przez nią wszystko poznaje, nie tylko odnośnie do natur powszechnych, lecz także co do poszczególności; tak aniołowie przez idee wlane od Boga poznają rzeczy nie tylko odnośnie do natury powszechnej, lecz także odnośnie do ich poszczególności, o ile są pewnymi powielonymi przedstawieniami Jego jedynej i pojedynczej istotności.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Filozof mówi o naszym rozumie, który rozumie rzeczy tylko przez odrywanie, a przez samo oderwanie od warunków materialnych, to, co zostaje oderwane, staje się powszechnym. Ten zaś sposób rozumienia nie jest właściwym aniołom, jak powiedziano powyżej (R. LV, par. 2 i 3), i dlatego nie ma podobieństwa w dowodzeniu.

Odpowiedź na drugi zarzut. Odnośnie do swej natury aniołowie nie upodabniają się do rzeczy materialnych, jak coś upodabnia się do czegoś odnośnie do zgodności w rodzaju lub gatunku lub przypadłości, lecz odnośnie do tego, jak rzecz wyższa ma podobieństwo do niższej, na przykład słońce do ognia. I tym sposobem także jest w Bogu podobieństwo do wszystkich rzeczy i co do formy i co do materii, o ile w Nim istnieje uprzednio jako w przyczynie wszystko, co się znajduje w rzeczach. I z tego samego powodu idee umysłu anioła, które są pewnymi podobieństwami pochodzącymi od istotności bożej, są podobieństwami rzeczy nie tylko co do formy, lecz także co do materii.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Aniołowie poznają rzeczy poszczególne przez formy powszechne, które jednakowoż są podobieństwami rzeczy i co do pierwiastków powszechnych, i co do pierwiastków wyosabniających. W jaki zaś sposób wiele rzeczy można poznawać przez jedną ideę, powiedziano już powyżej (R. LV, par. 3).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.