I, q. 58, a. 2
Czy anioł może równocześnie rozumieć wiele rzeczy
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że anioł nie może równocześnie rozumieć wielu rzeczy. Mówi bowiem Filozof w II Topic., że można znać wiele rzeczy, lecz rozumieć tylko jedną.
Zarzut drugi. Oprócz tego, rozumie się coś tylko o tyle, o ile idea poznawcza daje formę rozumowi, tak jak figura daje formę ciału. Lecz jedno ciało nie może otrzymać formy od różnych figur. Zatem jeden umysł nie może równocześnie rozumieć różnych rzeczy, które można rozumieć.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, rozumienie jest pewnym ruchem. Żaden zaś ruch nie kończy się u różnych kresów. Zatem nie jest możliwym rozumieć równocześnie wiele przedmiotów.
Lecz przeciwnym jest, co mówi Augustyn w IV Sup. Gen. ad Litt. (cap. XXXII): Duchowa potęga umysłu anielskiego rozumie równocześnie z największą łatwością wszystko, co chce.
Odpowiadam, że jak do jedności ruchu potrzeba jedności kresu, tak do jedności działania potrzeba jedności przedmiotu. Bywa zaś czasem, że niektóre rzeczy ujmuje się jako wielość, i jako jedność, jak na przykład części czegoś ciągłego. Jeśli się bowiem każdą bierze oddzielnie, jest ich wiele; stąd nie ujmuje się ich ani jedną czynnością, ani też równocześnie, czy to za pomocą zmysłu, czy za pomocą rozumu. Drugim sposobem bierze się je, o ile są czymś jednym w całości; i w ten sposób równocześnie i jedną czynnością się je poznaje, tak zmysłem jak rozumem, gdy się rozważa całą ciągłość, jak powiedziano w III de Anima. I w ten sposób także umysł nasz równocześnie rozumie podmiot i orzeczenie, o ile są częściami jednego zdania; i dwie rzeczy porównywane, o ile się schodzą w jednym porównaniu. A z tego jest jasnym, że wielu rzeczy, o ile są rozróżnione, nie można rozumieć równocześnie, lecz o ile się jednoczą w czymś jednym zrozumiałym, o tyle się je rozumie równocześnie. Każda zaś rzecz jest zrozumiała w czynie, o ile jej podobieństwo jest w rozumie. Którekolwiek więc rzeczy można poznać przez jedną ideę poznawczą, poznaje się je jako jedną rzecz poznawalną i dlatego poznaje się równocześnie. Te zaś rzeczy, które się poznaje przez różne idee poznawcze, dostrzega się jako różne rzeczy poznawalne. Aniołowie więc, tym poznaniem, którym poznają rzeczy przez Słowo, poznają wszystko jedną ideą poznawczą, którą jest istotność boża. I dlatego odnośnie do takiego poznania, wszystko poznają równocześnie, jak też i w ojczyźnie nie będą się nasze myśli przesuwać, idąc i wracając od jednych przedmiotów do drugich, lecz całą wiedzę naszą będziemy widzieć naraz, jednym wejrzeniem, jak mówi Augustyn w XV de Trin. cap. XVI. Tym zaś poznaniem, którym poznają rzeczy przez idee wrodzone, mogą wszystkie naraz rozumieć te rzeczy, które poznają jedną ideą; lecz nie te rzeczy, które poznają różnymi ideami.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Rozumieć wiele jako jedno, znaczy niejako rozumieć jedno.
Odpowiedź na drugi zarzut. Rozum otrzymuje formę od idei poznawczej, którą ma w sobie. I dlatego można w ten sposób pod jedną ideą poznawczą oglądać równocześnie wiele rzeczy poznawalnych, tak jak jedno ciało przez jedną figurę można uczynić podobnym do wielu ciał naraz.
Odpowiedź na trzeci zarzut taka sama, jak na pierwszy zarzut.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.