I, q. 58, a. 7
Czy poznanie ranne i wieczorne są jednym poznaniem
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że poznanie wieczorne i ranne jest jednym. Powiedziano bowiem w (Rdz 1, 5): Nastał wieczór i poranek, dzień pierwszy. Lecz pod tym wyrazem dzień rozumie się poznanie anielskie, jak mówi Augustyn De Gen. ad Litt. lib IV. c. XXIV. Zatem w aniołach poznanie ranne i wieczorne jest jednym i tym samym.
Zarzut drugi. Oprócz tego niemożliwym jest, by jedna możność wykonywała równocześnie dwie czynności. Lecz aniołowie są zawsze w czynnym poznaniu rannym, gdyż zawsze widzą Boga i rzeczy w Bogu, według słów (Mt 18, 10): Aniołowie ich w niebiesiech zawsze widzą oblicze Ojca mego, itd. Zatem jeśli poznanie wieczorne byłoby inne od porannego, żadnym sposobem nie mógłby anioł wykonywać czynnie poznania wieczornego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego mówi Apostoł (1 Kor 13, 10): gdy przyjdzie co jest doskonałego, co jest po części zniszczeje. Lecz jeśli poznanie wieczorne jest inne od rannego, przyrównuje się do niego jak coś niedoskonałego do czegoś doskonałego. Zatem poznanie wieczorne nie mogłoby być z rannym.
Lecz przeciwnym jest co mówi Augustyn IV Sup. Gen. ad Litt. (c. XXIII), że wielka jest różnica między poznaniem jakiejkolwiek rzeczy w Słowie Boga, a poznaniem jej w jej naturze, tak, że słusznie jedno należy do dnia, a drugie do wieczora.
Odpowiadam, że jak powiedziano w poprz. par. to poznanie nazywa się wieczornym, którym aniołowie poznają rzeczy w własnej rzeczy naturze. Tego jednak nie można w ten sposób rozumieć, jakoby poznanie czerpali z własnej natury rzeczy, tak, że ten przyimek w oznacza stosunek początku; gdyż aniołowie nie biorą poznania od rzeczy, jak to powyżej powiedziano (R. LV, par. 2). Pozostaje więc, że to co się mówi we własnej naturze bierze się według pojęcia rzeczy poznawanej, o ile podlega poznaniu, że mianowicie poznanie nazywa się w aniołach wieczornym, o ile poznają byt rzeczy, który rzeczy mają we własnej naturze. A to poznają dwojakim sposobem, to znaczy przez idee wrodzone i przez idee rzeczy istniejące w Słowie. Widząc bowiem Słowo, nie poznają tylko tego bytu rzeczy, który one mają w Słowie; lecz ten byt, który mają we własnej naturze; tak jak Bóg, przez to, że Siebie widzi, poznaje byt rzeczy, który one mają we własnej naturze. Jeśli więc nazywa się poznanie wieczornym, o ile widząc Słowo poznają byt rzeczy, który one mają we własnej naturze, wtedy jednym i tym samym co do istotności jest poznanie wieczorne i ranne, różniąc się tylko co do rzeczy poznanych. Jeśli zaś nazywa się poznanie wieczornym według tego, że aniołowie przez formy wrodzone poznają byt rzeczy, który one mają we własnej naturze, w ten sposób innym jest poznanie wieczorne i ranne. I wydaje się, że tak rozumie Augustyn, gdy jedno w stosunku do drugiego uważa za niedoskonałe.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jak liczbę sześciu dni, według rozumienia Augustyna bierze się według sześciu rodzai rzeczy, które poznają aniołowie, tak bierze się jedność dnia według jedności rzeczy poznanej, którą jednak można poznawać różnymi rodzajami poznawania.
Odpowiedź na drugi zarzut. Dwa działania mogą równocześnie pochodzić od jednej władzy, z których jedno odnosi się do drugiego, jak to widać, gdy wola chce równocześnie i celu i środków do celu, a rozum równocześnie rozumie zasady i wnioski poznane przez te zasady, gdy już zdobył wiedzę. Poznanie zaś wieczorne w aniołach odnosi się do rannego, jak mówi Augustyn De Gen. ad Litt. (c. LIV). Stąd nic nie stoi na przeszkodzie, by w aniołach równocześnie było jedno i drugie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Gdy przychodzi to, co jest doskonałe, usuwa się to, co jest niedoskonałe, które mu się przeciwstawia, tak jak wiara, która odnosi się do tych rzeczy, których się nie widzi, znika, gdy przychodzi oglądanie. Lecz niedoskonałość poznania wieczornego nie przeciwstawia się doskonałości rannego. To bowiem, że się coś poznaje samo w sobie, nie jest przeciwnym temu, że się poznaje w jego przyczynie. Nie ma także nic sprzecznego w tym, że coś się poznaje dwoma sposobami, z których jeden jest doskonalszy, a drugi mniej doskonały, tak jak na przykład do tego samego wniosku dojść można i sposobem dowodzącym i prawdopodobnym. I podobnie tę samą rzecz może anioł znać przez Słowo niestworzone i przez ideę wrodzoną.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.