I, q. 60, a. 5
Czy anioł kocha Boga miłością przyrodzoną bardziej niż siebie samego
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że anioł nie kocha Boga miłością przyrodzoną bardziej, niż siebie samego. Jak bowiem powiedziano (w par. poprz.), miłość przyrodzona opiera się na zjednoczeniu przyrodzonym. Lecz natura boska jest niezmiernie odległą od natury anioła. Zatem anioł kocha Boga miłością naturalną mniej, niż siebie lub nawet innego anioła.
Zarzut drugi. Oprócz tego, rzecz, która sprawia, że coś jest przyczyną jakiegoś wyniku, jest tym bardziej przyczyną tego wyniku. (Poster, lib. I). Lecz miłością przyrodzoną każdy kocha drugiego dla siebie samego, każda rzecz bowiem kocha coś, o ile to jest dla niej dobrem. Zatem anioł nie kocha więcej Boga niż siebie samego miłością przyrodzoną.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, natura zwraca się ku sobie samej, widzimy bowiem, że każdy działający z natury działa celem zachowania siebie samego. Nie zwracałaby się zaś natura ku sobie samej, gdyby się skłaniała do drugiego bardziej niż do siebie samej. Zatem anioł przyrodzoną miłością nie kocha Boga bardziej niż siebie.
Zarzut czwarty. Oprócz tego wydaje się, że to jest swoistą własnością miłości, by ktoś kochał Boga bardziej niż siebie samego. Lecz miłość nadprzyrodzona nie jest w aniołach naturalną, lecz rozlewa się w ich sercach przez Ducha św., który jest im dany, jak mówi Augustyn w XII de Civ. Dei. Zatem aniołowie nie kochają Boga miłością przyrodzoną bardziej niż siebie samych.
Zarzut piąty. Oprócz tego miłość przyrodzona pozostaje zawsze, jak długo pozostaje natura. Lecz miłość Boga większa niż miłość siebie samego nie pozostaje w grzeszącym aniele lub człowieku; ponieważ, jak mówi Augustyn w XIV de Civ. Dei (cap. XXVIII), dwa państwa uczyniły dwie miłości, mianowicie ziemskie uczyniło miłość, dochodzącą aż do pogardy Boga, niebieskie zaś miłość Boga, dochodzącą aż do pogardy siebie. Zatem kochać Boga ponad siebie samego, nie jest rzeczą naturalną.
Lecz przeciwnie, wszystkie moralne przepisy prawa są z prawa natury. Lecz przepis o miłości Boga ponad siebie samego jest przepisem moralnym prawa. Zatem jest z prawa natury. Zatem przyrodzoną miłością kocha anioł Boga ponad siebie samego.
Odpowiadam, że niektórzy powiedzieli, iż anioł kocha Boga miłością przyrodzoną bardziej niż siebie miłością pożądania, mianowicie dlatego, że bardziej pożąda dla siebie dobra boskiego niż dobra swojego. I kocha go także niejako miłością przyjaźni, o ile mianowicie z natury anioł pragnie dla Boga większego dobra niż dla siebie; z natury bowiem chce, by Bóg był Bogiem, dla siebie zaś chce własnej natury. Lecz mówiąc absolutnie, miłością naturalną kocha siebie bardziej niż Boga, ponieważ z natury silniej i z większym natężeniem kocha siebie niż Boga.
Lecz błędność tego mniemania okazuje się jasno, jeśli ktoś rozważy w rzeczach przyrodzonych ku czemu rzecz zdąża skłonnością naturalną; skłonność bowiem naturalna w tych rzeczach, które nie mają rozumu, wskazuje na istnienie naturalnej skłonności woli w naturze rozumnej. Wszystko zaś w rzeczach naturalnych, czego byt z natury należy do czegoś drugiego, skłania się do tego, do czego należy, przede wszystkim i silniej niż do siebie samego. I ta naturalna skłonność okazuje się w tych rzeczach, które działają z natury; albowiem każda rzecz jak z natury jest poruszana, tak z natury sposobna jest do tego, by była poruszaną, jak powiedziano w II Physic. Widzimy bowiem, że z natury naraża się część dla zachowania całości; jak rękę wystawia się na cios bez zastanowienia, dla zachowania całego ciała. A ponieważ rozum naśladuje naturę, znajdujemy tego rodzaju skłonność w cnotach obywatelskich; jest bowiem rzeczą cnotliwego obywatela, by się narażał na niebezpieczeństwo śmierci dla zachowania całej rzeczypospolitej, a gdyby człowiek był naturalną częścią tego państwa, byłaby ta skłonność dla niego naturalną. Ponieważ więc dobrem powszechnym jest sam tylko Bóg, a pod tym dobrem zawiera się także anioł i człowiek i wszelkie stworzenie, gdyż wszelkie stworzenie z natury, o ile jest, jest własnością Boga, wynika, że miłością przyrodzoną także anioł i człowiek bardziej kocha Boga niż siebie samego. Inaczej, gdyby z natury bardziej kochał siebie niż Boga, wynikałoby, że miłość naturalna jest przewrotna i że jej miłość nadprzyrodzona nie udoskonala, lecz ją niszczy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Zarzut ten jest słuszny co do tych rzeczy, które się dzielą równo, z których jedna nie jest dla drugiej przyczyną istnienia i dobroci. W takich bowiem każda z natury kocha siebie bardziej niż drugą, o ile bardziej jest czymś jednym dla siebie samej, niż dla drugiej. Lecz w tych rzeczach, w których jedno jest całkowitą przyczyną istnienia i dobroci drugiego, bardziej się kocha z natury to drugie, niż siebie samego, jak powiedziano (w corpus paragrafu), że każda część kocha z natury bardziej całość niż siebie. I każda poszczególna rzecz kocha z natury dobro swego gatunku bardziej niż swe dobro poszczególne. Bóg zaś jest dobrem nie tylko jednego gatunku, lecz jest absolutnie dobrem powszechnym. Stąd wszystko w swój sposób z natury kocha Boga bardziej niż siebie samo.
Odpowiedź na drugi zarzut. Gdy się mówi, że anioł kocha Boga, o ile Bóg jest dla niego dobrym, jeśli owo o ile oznacza cel, zdanie to jest fałszywym, nie kocha bowiem z natury Boga dla swego dobra, lecz dla samego Boga. Jeśli zaś wyraża powód miłości ze strony kochającego, wtedy jest prawdziwym; nie byłoby bowiem w czyjejś naturze tego, by kochał Boga, gdyby nie pochodziło to stąd, że wszystko zależy od dobra, którym jest Bóg.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Natura zwraca się ku sobie samej nie tylko odnośnie do poszczególnych rzeczy, lecz dużo bardziej odnośnie do tego co wspólne, każda rzecz bowiem skłania się do zachowania nie tylko swej indywidualności, lecz także swego gatunku. I dużo bardziej ma każda rzecz naturalną skłonność ku temu, co jest absolutnie dobrem powszechnym.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Boga, o ile jest dobrem powszechnym, od którego zależy każde dobro naturalne, kocha wszystko naturalną miłością. O ile zaś jest dobrem, uszczęśliwiającym z natury wszystkich szczęściem nadprzyrodzonym, kocha Go wszystko miłością nadprzyrodzoną.
Odpowiedź na piąty zarzut. Skoro w Bogu jest jednym i tym samym Jego substancja i dobro powszechne, wszyscy, którzy widzą samą istotność Boga, tym samym ruchem miłości poruszają się ku samej istotności Boga, o ile jest odróżniona od innych, i o ile jest pewnym powszechnym dobrem. A ponieważ, o ile jest powszechnym dobrem, kochają Go wszyscy z natury, niemożliwym jest, by Go nie kochał, ktokolwiek widzi Jego istotność. Lecz ci, którzy nie widzą Jego istotności, poznają Go przez pewne poszczególne skutki, które czasem przeciwstawiają się ich woli. I w ten sposób się mówi, że nienawidzą Boga, gdy tymczasem, o ile jest dobrem powszechnym wszystkich, każdy z natury kocha Boga bardziej niż siebie samego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.