Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 63, a. 5

Czy szatan był złym w pierwszej chwili swego stworzenia, z winy własnej woli

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że szatan był złym w pierwszej chwili swego stworzenia, z winy własnej woli. Powiedziano bowiem (J 8, 44) o szatanie: on był mężobójcą od początku.

Zarzut drugi. Oprócz tego według Augustyna w I Super Gen. ad litt. (cap. XV) brak formy w stworzeniu nie wyprzedził nadania mu formy co do czasu, lecz tylko co do początku. Pod niebem zaś, jak się to czyta (Rdz 1, 1), stworzonym na początku, jak on to sam mówi w II księdze, rozumie się naturę anielską bez formy; przez to zaś, co powiedziano, że Bóg rzekł: Niech się stanie światłość, i stała się światłość, rozumie się nadanie jej formy przez zwrot do Słowa; równocześnie więc została stworzona natura anioła, i stało się światło. Lecz gdy się stało światło, zostało odróżnione od ciemności (tamże w. 4), przez które się rozumie aniołów grzeszących. Zatem w pierwszej chwili swego stworzenia niektórzy aniołowie byli błogosławieni, a niektórzy zgrzeszyli.

Zarzut trzeci. Oprócz tego grzech przeciwstawia się zasłudze. Lecz jakaś natura umysłowa może zasługiwać w pierwszej chwili swego stworzenia, jak na przykład dusza Chrystusa, lub także sami dobrzy aniołowie. Zatem i szatani w pierwszej chwili swego stworzenia mogli grzeszyć.

Zarzut czwarty. Oprócz tego natura anielska jest potężniejsza od natury cielesnej. Lecz rzecz cielesna natychmiast, w pierwszej chwili swego stworzenia rozpoczyna wykonywać swe działanie; jak na przykład ogień, w pierwszej chwili, w której powstaje, zaczyna poruszać się w górę. Zatem i anioł w pierwszej chwili swego stworzenia mógł działać. Albo więc jego działanie było prawe, albo nieprawe. Jeśli prawe, skoro posiadali łaskę, zasłużyli przez nią na szczęśliwość. W aniołach zaś natychmiast po zasłudze następuje nagroda, jak to powiedziano powyżej (R. LXII, 5). Zatem byliby natychmiast szczęśliwi, i tak nigdy by nie byli zgrzeszyli, a to jest fałszywym. Wynika więc z tego, że zgrzeszyli w pierwszej chwili, nie działając w sposób prawy.

Lecz przeciwnym jest, co powiedziano w (Rdz 1, 31): Widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre. Wśród tych zaś rzeczy byli także szatani. Zatem i szatani kiedyś byli dobrymi.

Odpowiadam, że niektórzy twierdzili, iż szatani byli źli natychmiast w pierwszej chwili swego stworzenia, a to nie przez naturę, lecz przez grzech własnej woli; gdyż odkąd tylko został diabeł uczyniony, odepchnął sprawiedliwość. A ktokolwiek, jak mówi Augustyn w XI De Civ. Dei, przyjął to zdanie, nie zgadza się z tymi heretykami, mianowicie manichejczykami, którzy powiadają, że diabeł ma naturę złą. Lecz ponieważ to zdanie sprzeciwia się powadze Pisma św. (powiedziano bowiem pod figurą książęcia babilońskiego o szatanie (Iz 14, 12): Jakożeś spadł z nieba Lucyferze, któryś rano wschodził? oraz u (Ez 28, 13): byłeś w rozkoszach raju bożego, mówi się do diabła w osobie króla Tyru), dlatego nauczyciele słusznie potępili to zdanie jako fałszywe.

Stąd powiedzieli niektórzy, że aniołowie w pierwszej chwili swego stworzenia mogli grzeszyć, lecz nie zgrzeszyli. Lecz to zdanie także niektórzy odrzucają, z tego powodu, że wydaje się niemożliwym, by, gdy dwa działania po sobie następują, każde z tych działań kończyło się w tym samym teraz. Jasnym jest zaś, że grzech anioła był czynnością późniejszą od stworzenia. Kresem zaś stworzenia jest sam byt anioła, kresem zaś działania grzechu jest to, że są źli. Wydaje się więc niemożliwym, by anioł był złym w pierwszej chwili, w której zaczął istnieć.

Lecz ten argument nie wydaje się wystarczający. Odnosi się on bowiem tylko do ruchów czasowych, które działają kolejno, jak na przykład, gdy ruch miejscowy idzie za zmianą, nie może w tej samej chwili skończyć się zmiana i ruch miejscowy. Lecz jeśli zmiany są w jednej chwili, może równocześnie i w tej samej chwili być kres pierwszej i drugiej zmiany, jak na przykład w tej samej chwili, w której słońce oświeca księżyc, oświeca księżyc powietrze. Jest zaś jasnym, że stwarzanie odbywa się w jednej chwili i podobnie ruch wolnej woli w aniołach, nie potrzebują bowiem porównywania i rozstrząsania rozumowego, jak widać z tego, co powiedziano powyżej (R. LVIII, 3). Stąd nic nie przeszkadza, by w jednej i tej samej chwili był kres stwarzania i kres wolnej woli.

I dlatego należy inaczej powiedzieć, że było niemożliwym, by anioł zgrzeszył w pierwszej chwili przez nieuporządkowany czyn wolnej woli. Chociaż bowiem może rzecz jakaś w pierwszej chwili, w której zaczyna istnieć, równocześnie zacząć działać, jednak owo działanie, które się rozpoczyna równocześnie z bytem rzeczy, pochodzi od czynnika, od którego ma byt, jak na przykład pęd ku górze tkwi w ogniu od tego, który go zrodził. Stąd jeśli jakaś rzecz ma byt od czynnika niedoskonałego, co może być przyczyną niedoskonałej czynności, może w pierwszej chwili, w której zaczyna istnieć, mieć działanie niedoskonałe; jak na przykład noga, która rodzi się kulawa z powodu słabości nasienia, natychmiast zaczyna kuleć. Czynnik zaś, który obdarzył aniołów bytem, mianowicie Bóg, nie może być przyczyną grzechu. Stąd nie można powiedzieć, że diabeł w pierwszej chwili swego stworzenia był złym.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jak powiada Augustyn w XI De Civ. Dei, gdy się mówi, że „od początku diabeł grzeszy” (1 J 3, 8) nie należy myśleć, że grzeszy od początku, z którego jest stworzony, lecz od początku grzechu, to znaczy, że nigdy od grzechu swego nie odstąpił.

Odpowiedź na drugi zarzut. Owo rozróżnienie światła i ciemności, odnośnie do czego rozumie się pod ciemnościami grzechy szatanów, należy przyjmować według uprzedniej wiedzy Boga. Stąd mówi Augustyn w XI De Civ. Dei (c. XIX), że tylko ten mógł oddzielić światłość od ciemności, który mógł także przewidzieć tych, którzy mieli upaść, zanim upadli.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Cokolwiek jest w zasłudze, pochodzi od Boga, i dlatego anioł mógł zasługiwać w pierwszej chwili swego stworzenia. Jednak podobny argument nie odnosi się do grzechu, jak powiedziano.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Jak to mówi Augustyn w XI De Civ. Dei, Bóg nie rozróżnił między aniołami przed odwróceniem się niektórych od Niego, a zwróceniem się innych, i dlatego wszyscy, stworzeni w łasce, zasługiwali w pierwszej chwili. Lecz niektórzy z nich natychmiast wznieśli przeszkodę do swej szczęśliwości, niszcząc poprzednią zasługę. I dlatego zostali pozbawieni szczęśliwości, na którą zasłużyli.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.