Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 64, a. 1

Czy umysł szatana jest zaciemniony przez pozbawienie go poznania wszelkiej prawdy

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że umysł szatana jest zaciemniony brakiem poznania wszelkiej prawdy. Jeśliby bowiem poznali jakąś prawdę, poznaliby przede wszystkim siebie samych, a to oznacza poznanie substancji odłączonych. To zaś nie zgadza się z ich niedolą, skoro wydaje się, że takie poznanie należy do wielkiej szczęśliwości, o tyle, że niektórzy twierdzili, iż ostateczne szczęście człowieka zasadza się na poznaniu substancji odłączonych. Zatem szatani są pozbawieni wszelkiego poznania prawdy.

Zarzut drugi. Oprócz tego wydaje się, że to, co jest najoczywistsze w naturze, jest przede wszystkim oczywiste dla aniołów, czy to dobrych czy złych. Że bowiem nie jest to dla nas najoczywistsze, przydarza się ze słabości naszego umysłu, który czerpie poznanie od wyobrażeń zmysłowych, jak na przykład przydarza się ze słabości oka ćmy, że nie może ona widzieć światła słońca. Lecz szatani nie mogą poznać Boga, który Sam w Sobie jest najoczywistszy, skoro jest u szczytu prawdy, dlatego, że nie mają czystego serca, którym jedynie można oglądać Boga. Zatem nie mogą też poznać innych rzeczy.

Zarzut trzeci. Oprócz tego poznanie rzeczy właściwe aniołom jest dwojakie według Augustyna (De Gen. ad Litt. l. IV), mianowicie ranne i wieczorne. Lecz poznanie ranne nie jest właściwe dla szatanów, gdyż nie widzą rzeczy w Słowie; nie jest też właściwe poznanie wieczorne, gdyż poznanie wieczorne odnosi rzeczy poznane do chwały Stwórcy (stąd, jak się mówi w ks. Rodzaju 1, po wieczorze nastaje poranek). Zatem szatani nie mogą mieć poznania o rzeczach.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, aniołowie w chwili swego stworzenia poznali tajemnicę królestwa Boga, jak mówi Augustyn w V Super Gen. ad Litt. Lecz szatani są pozbawieni tego poznania, gdyż gdyby byli poznali, nigdy by byli Pana chwały nie ukrzyżowali, jak powiedziano w (1 Kor 2, 8). Zatem tak samo pozbawieni są wszelkiego innego poznania prawdy.

Zarzut piąty. Oprócz tego, jakąkolwiek ktoś zna prawdę, zna ją albo z natury, jak my znamy pierwsze zasady, albo otrzymując ją od drugiego, jak na przykład te rzeczy, które poznajemy ucząc się, albo przez doświadczenie długiego czasu, jak na przykład te rzeczy, które poznajemy przez odkrycia. Lecz szatani nie mogą poznać prawdy przez swą naturę, gdyż dobrzy aniołowie oddzieleni są od nich, jak światłość od ciemności, jak mówi Augustyn (De Civ. Dei lib. XI), każde zaś objawienie dokonuje się przez światło, jak powiedziano w (Ef 5, 13). Podobnie także nie mogą poznawać prawdy przez objawienie, ani ucząc się od dobrych aniołów, gdyż nie ma zgody światłości z ciemnościami, jak powiedziano w (2 Kor 6, 14). Ani też przez doświadczenie długiego czasu, gdyż doświadczenie powstaje ze zmysłu. Zatem nie ma w nich żadnego poznania prawdy.

Lecz przeciwnym jest, co mówi Dionizy IV cap. de Div. Nom., że o darach anielskich danych szatanom nigdy nie mówimy, by się zmieniały, lecz są całkowite i przewspaniałe. Wśród tych zaś darów naturalnych jest poznanie prawdy. Zatem jest w nich jakieś poznanie prawdy.

Odpowiadam, że poznanie prawdy jest dwojakie, jedno mianowicie, które się otrzymuje przez łaskę, drugie, które się posiada z natury. A to, które się otrzymuje przez łaskę, jest dwojakie, jedno tylko spekulatywne, jak na przykład, gdy komuś zostają objawione jakieś tajemnice boże, drugie zaś uczuciowe, wywołujące miłość Boga; a to właściwie należy do daru Mądrości. Spośród zaś tych trzech poznań pierwsze poznanie nie jest w szatanach ani usunięte, ani zmniejszone. Wypływa ono bowiem z samej natury anioła, który odnośnie do swej natury jest pewnym umysłem, czyli rozumem; z powodu pojedynczości zaś jego substancji nie można niczego odjąć od jego natury, tak, by był karany w ten sposób odjęciem własności naturalnych, jak na przykład karze się człowieka odjęciem ręki lub nogi, lub czegoś podobnego. I dlatego mówi Dionizy (tamże), że dary naturalne pozostają w nich nienaruszone. Stąd poznanie naturalne nie jest w nich umniejszone. Drugie zaś poznanie, które otrzymuje się przez łaskę, polegające na roztrząsaniu, nie jest w nich usunięte całkowicie, lecz umniejszone; gdyż o tego rodzaju tajemnicach bożych tyle im zostaje objawione, ile potrzeba, czy to za pośrednictwem aniołów, czy to przez jakieś czasowe skutki mocy bożej, jak mówi Augustyn w IX De Civ. Dei (c. XXI), nie zaś tak, jak samym świętym aniołom, którym więcej i jaśniej zostaje objawione w samym Słowie. Trzeciego zaś poznania są zupełnie pozbawieni, jak i miłości.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Szczęście polega na złączeniu się z tym, co jest wyższe. Substancje zaś odłączone są według porządku natury ponad nami; stąd może człowiek mieć jakiś rodzaj szczęśliwości, jeśli poznaje substancje odłączone, chociaż doskonałe jego szczęście polega na poznaniu pierwszej substancji, mianowicie Boga. Lecz dla substancji odłączonej jest poznawanie substancji odłączonej czymś naturalnym, jak i dla nas poznawanie natur zmysłowych. Stąd, jak nie na tym polega szczęście człowieka, że poznaje natury zmysłowe, tak też nie na tym polega szczęście anioła, że poznaje substancje odłączone.

Odpowiedź na drugi zarzut. To co w naturze jest najbardziej oczywiste, jest ukryte przed nami dlatego, że przewyższa proporcję naszego umysłu, a nie tylko dlatego, że umysł nasz czerpie swe poznanie z wyobrażeń zmysłowych. Substancja boża zaś przewyższa nie tylko proporcję umysłu ludzkiego, lecz także umysłu anielskiego. Stąd ani nawet sam anioł, z natury swojej nie może poznać substancji bożej. Może jednak z natury swej mieć o Bogu wyższe poznanie niż człowiek, z powodu doskonałości swego umysłu. I takie poznanie Boga pozostaje także w szatanach. Chociaż bowiem nie mają czystości pochodzącej od łaski, mają jednak czystość natury, wystarczającą do tego poznania Boga, które jest im właściwe z natury.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Stworzenie jest ciemne w porównaniu ze znamienitością światła bożego i dlatego poznanie stworzenia we własnej naturze nazywa się wieczornym. Wieczór bowiem łączy się z ciemnościami, ma jednak coś z światła, gdy zaś braknie zupełnie światła, jest noc. Tak więc i poznanie rzeczy we własnej naturze, gdy się odnosi do chwały Stwórcy, jak w dobrych aniołach, ma coś z światła bożego i można je nazwać wieczornym; jeśli się zaś nie odnosi do Boga, jak w szatanach, nie nazywa się wieczornym, lecz nocnym. Stąd też czytamy w (Rdz 1, 5), że ciemności, które Bóg oddzielił od światła, nazwał nocą.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Tajemnicę królestwa Bożego, które się spełniło przez Chrystusa, poznali w jakiś sposób wszyscy aniołowie od początku, zwłaszcza odkąd są ubłogosławieni widzeniem Słowa, którego szatani nigdy nie posiadali. Nie wszyscy jednak aniołowie poznali doskonale, ani też jednakowo. Tym mniej więc szatani, gdy Chrystus był na świecie, poznali doskonale tajemnicę Wcielenia. Nie poznali tego bowiem, jak mówi Augustyn De Civ. Dei l. IX, jak święci aniołowie, którzy używają przez uczestnictwo wieczności Słowa; lecz dano im to poznać przez jakieś skutki czasowe, tak, by ich przerazić. Gdyby bowiem doskonale i z całą pewnością poznali, że On jest Synem Boga i skutki Jego męki, nigdy by nie spowodowali ukrzyżowania Pana Chwały.

Odpowiedź na piąty zarzut. Szatani trojakim sposobem poznają jakąś prawdę. Pierwszym sposobem subtelnością swej natury, gdyż chociaż są zaciemnieni przez pozbawienie światła łaski, jednak są oświeceni światłem natury umysłowej. Drugim sposobem przez objawienie otrzymane od świętych aniołów, z którymi się wprawdzie nie zgadzają co do jedności woli, zgadzają się zaś co do podobieństwa natury umysłowej, według której mogą przyjmować to, co im inni objawiają. Trzecim sposobem poznają przez doświadczenie długiego czasu, nie jakoby czerpali ze zmysłu, lecz gdy w poszczególnych rzeczach spełnia się podobieństwo tej idei poznawczej, która w nich tkwi z natury, poznają niektóre rzeczy teraźniejsze, o których nie wiedzieli uprzednio, że się zdarzą, jak to powiedziano powyżej o poznaniu aniołów (R. LVII, par. 3).

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.