Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 64, a. 2

Czy wola szatanów jest zatwardziała w złym

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wola szatanów nie jest zatwardziała w złym. Wolna wola bowiem należy do natury umysłowej natury, która pozostaje w szatanach, jak to powiedziano (par. 1). Lecz wolna wola sama przez się i pierwej kieruje się do dobra, niż do zła. Zatem wola szatana nie jest tak w złym zatwardziała, by nie mogła wrócić do dobra.

Zarzut drugi. Oprócz tego, większym jest miłosierdzie Boga, które jest nieskończone, niż złość szatana, która jest skończona. Ze złości zaś winy może ktoś wrócić do dobroci sprawiedliwości tylko przez miłosierdzie Boga. Zatem także szatani ze stanu złości mogą wrócić do stanu sprawiedliwości.

Zarzut trzeci. Oprócz tego, jeśli szatani mają wolę zatwardziałą w złym, mieliby ją zatwardziałą w tym grzechu, którym zgrzeszyli. Lecz ten grzech obecnie w nich nie pozostaje, mianowicie pycha, gdyż i motyw nie pozostaje, mianowicie wywyższenie. Zatem szatan nie jest zatwardziały w złości.

Zarzut czwarty. Oprócz tego mówi Grzegorz, że jeden człowiek mógł zadośćczynić za drugiego, ponieważ człowiek upadł przez drugiego. Lecz niżsi szatani upadli przez pierwszego, jak powiedziano powyżej (R. LXIII, par. 8). Zatem ich upadek może drugi naprawić. Zatem nie są zatwardziali w złości.

Zarzut piąty. Oprócz tego, kto jest zatwardziały w złości, nigdy nie spełnia dobrego uczynku. Lecz szatan spełnia jakieś dobre uczynki, wyznaje bowiem prawdę, mówiąc do Chrystusa: znam cię ktoś jest, Święty Boży (Mk 1, 24); czarci także wierzą i drżą, jak powiedziano (Jk 2, 19). Dionizy także mówi IV cap. de Div. Nom., że pożądają tego, co jest dobre i najlepsze, być, żyć i rozumieć. Zatem nie są zatwardziali w złości.

Lecz przeciwnym jest co powiedziano w (Ps 74, 23): pycha tych, którzy cię nienawidzą, ku górze idzie zawsze, co się wykłada o szatanach. Zatem zawsze trwają zatwardziali w złości.

Odpowiadam, że zdaniem Origenesa wola każdego stworzenia, z powodu wolności woli, może skłaniać się i do dobra i do zła, z wyjątkiem duszy Chrystusa, z powodu zjednoczenia ze Słowem. Lecz to zdanie usuwa prawdę Szczęśliwości od świętych aniołów i od ludzi, gdyż wieczna stałość należy do pojęcia prawdziwej szczęśliwości, stąd też nazywa się życiem wiecznym. Sprzeciwia się także powadze Pisma św., które oświadcza, że szatani i źli ludzie będą posłani na wieczną mękę, a dobrzy będą przeniesieni do życia wiecznego. Stąd należy uważać to zdanie za fałszywe; i należy stanowczo wyznawać według wiary katolickiej, że i wola dobrych aniołów ustalona jest w dobru, a wola szatanów zatwardziała jest w złym. Przyczyny zaś tej zatwardziałości należy szukać nie w ciężkości winy, lecz w warunkach stanu natury. Tym bowiem jest dla człowieka śmierć, czym dla anioła upadek, jak mówi Damascen (De Fide Orth. l. II). Jest zaś jasnym, że wszystkie grzechy ciężkie ludzi, czy są wielkie czy są małe, przed śmiercią mogą być odpuszczone, po śmierci zaś są nieodpuszczalne i pozostają na zawsze.

By więc zbadać przyczynę tego rodzaju zatwardziałości, należy rozważyć, że siła pożądająca u wszystkich jest proporcjonalna do władzy poznawczej, która ją porusza, jak rzecz ruchoma do motoru. Pożądanie zmysłowe bowiem odnosi się do dobra szczegółowego, wola zaś do ogólnego, jak to powyżej powiedziano (R. LIX, par. 1), tak jak zmysł dostrzega przedmioty poszczególne, umysł zaś ogólne. Pojęcie zaś u anioła różni się tym od pojęcia u człowieka, że anioł pojmuje nieruchomo umysłem, tak jak i my nieruchomo poznajemy pierwsze zasady, które są przedmiotem umysłu; człowiek zaś rozumem pojmuje ruchomo, roztrząsając od jednego do drugiego, mając drogę do pójścia za którąkolwiek z rzeczy przeciwnych. Stąd i wola człowieka lgnie do czegoś w sposób ruchomy, mogąc odstąpić także od tego i przylgnąć do czegoś przeciwnego, wola anioła zaś lgnie stale i nieruchomo. I dlatego, jeśli się ją rozważa przed przyzwoleniem, może lgnąć i do tego i do czegoś przeciwnego (mianowicie w tych rzeczach, których nie chce z natury), lecz gdy już przylgnęła, lgnie nieruchomo. I dlatego zwykło się mówić, że wolna wola człowieka jest podatną do przeciwnych przedmiotów i przed wyborem i po wyborze; wolna zaś wola anioła jest podatną do obydwóch przeciwnych przedmiotów przed wyborem, lecz nie po wyborze. Tak więc i dobrzy aniołowie, zawsze trzymający się sprawiedliwości, zostali w niej utwierdzeni, źli zaś grzeszący, są w grzechu zatwardziali. O zatwardziałości zaś ludzi potępionych będzie mowa poniżej.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dobrzy i źli aniołowie mają wolną wolę, lecz według sposobu i warunków swej natury, jak powiedziano (w corpus paragrafu).

Odpowiedź na drugi zarzut. Miłosierdzie boże uwalnia od grzechu pokutujących. Tych zaś, którzy nie są zdolni do pokuty, tkwiąc w złym nieporuszenie, miłosierdzie boże nie uwalnia.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Grzech, którym diabeł pierwszy raz zgrzeszył, pozostaje w nim co do pożądania aż dotąd, chociaż nie co do tego, by wierzył, że może je zaspokoić. Jak na przykład, gdy ktoś wierzy, że może popełnić zabójstwo i chce je popełnić, a następnie odbiera mu się tę moc, niemniej może w nim pozostać wola zabójstwa, tak, że chce, by był je popełnił, lub chce je popełnić, gdyby mógł.

Odpowiedź na czwarty zarzut. To, że człowiek zgrzeszył na czyjeś poduszczenie, nie jest całą przyczyną, dla której grzech jego mógłby być odpuszczony.

Odpowiedź na piąty zarzut. Czyn szatana jest dwojaki. Jeden mianowicie pochodzi z woli świadomej, i ten można właściwie nazwać jego czynem. I taki czyn szatana jest zawsze zły, chociaż bowiem czasem czyni coś dobrego, jednak nie czyni dobrze; jak gdy mówi prawdę, by zwieść, i gdy nie dobrowolnie wierzy i wyznaje, lecz zmuszony oczywistością rzeczy. Drugi zaś czyn szatana jest naturalny; i ten może być dobry, i świadczy o dobroci natury. A jednak nawet takiego dobrego czynu nadużywa do złego.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.