I, q. 65, a. 4
Czy formy ciał pochodzą od aniołów
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że formy ciał pochodzą od aniołów. Mówi bowiem Boecjusz w księdze de Trin., że od form, które istnieją bez materii, pochodzą formy, które są w materii. Formy zaś, które istnieją bez materii, są substancjami duchowymi, a formy, które są w materii, są formami ciał. Zatem formy ciał pochodzą od substancji duchowych.
Zarzut drugi. Oprócz tego, wszystko, co istnieje przez uczestniczenie, sprowadza się do tego, co istnieje przez istotność. Lecz substancje duchowe są formami przez swą istotność, a stworzenia cielesne mają formy przez uczestniczenie. Zatem formy rzeczy cielesnych wywodzą się od substancji duchowych.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, na większą ilość rzeczy rozciąga się przyczynowość substancji duchowych, niż przyczynowość ciał niebieskich. Lecz ciała niebieskie są przyczyną form w tych niższych ciałach, stąd mówi się, że są przyczyną powstawania i rozkładu. Tym bardziej więc formy będące w materii wywodzą się od substancji duchowych.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w III de Trin. (cap. VIII), że nie należy przypuszczać, iż na skinienia służy aniołom ta materia cielesna, lecz raczej, że ona Bogu w ten sposób służy. Mówi się zaś, że materia cielesna temu służy na skinienie, od czego otrzymała gatunek. Zatem formy cielesne nie pochodzą od aniołów, lecz od Boga.
Odpowiadam, że niektórzy byli tego zdania, iż wszystkie formy cielesne wywodzą się od substancji duchowych, które nazywamy aniołami. A zdanie to przyjmowano w dwojaki sposób. Platon bowiem twierdził, że formy, które istnieją w materii cielesnej, wywodzą się i otrzymują formę przez pewien sposób uczestniczenia, od form istniejących same przez się, bez materii. Przyjmował bowiem, że istnieje substancjalnie jakiś człowiek niematerialny, i podobnie koń niematerialny, i tak dalej, które stanowią te poszczególne rzeczy zmysłowe, w ten sposób, że w materii cielesnej pozostaje pewne wyciśnięcie, pochodzące od owych form odłączonych, a to przez niejakie upodobnienie, które nazywał uczestniczeniem. I według Platończyków porządek form odpowiada porządkowi substancji odłączonych, na przykład, że istnieje jedna jedyna substancja odłączona, a mianowicie koń, która jest przyczyną wszystkich koni; a ponad nią jest życie odłączone, które nazywali życiem samym przez się i przyczyną wszelkiego życia, a ponad nią coś, co nazywali samym bytem, i przyczyną wszelkiego bytu. Avicenna zaś (Metaph.) i niektórzy inni nie twierdzili, że formy rzeczy cielesnych istnieją w materii same przez się, lecz twierdzili, że istnieją tylko w umyśle. Mówili więc, że od form istniejących w umyśle stworzeń duchowych, (które to formy oni nazywali Umysłowościami, my zaś nazywamy aniołami), pochodzą wszystkie formy, które istnieją w materii cielesnej, tak, jak od form będących w umyśle pracownika, pochodzą formy jego dzieł. I wydaje się, że się to sprowadza do zdania niektórych współczesnych heretyków, którzy powiadają, że choć Bóg jest twórcą wszystkiego, to jednak diabeł dał materii cielesnej formę i porozdzielał ją na różne gatunki.
Wydaje się zaś, że wszystkie te zdania pochodzą z jednego źródła. Szukali bowiem przyczyny form, tak, jakoby same formy powstawały według samych siebie. Lecz jak dowodzi Arystoteles w VII Metaph., to, co w właściwym znaczeniu tego słowa powstaje, jest złożonym; jest zaś własnością form rzeczy zniszczalnych, by czasem istniały, a czasem nie istniały, bez względu na to, że one same rodzą się lub niszczeją, lecz ze względu na rodzenie się lub rozkład złożonego, gdyż także formy nie posiadają bytu, lecz przez nie mają byt rzeczy złożone; według sposobu bowiem, w jaki jakaś rzecz istnieje, zostaje ona powołaną do bytu. I dlatego, skoro podobne pochodzi od podobnego, nie należy szukać przyczyny form cielesnych w jakiejś formie niematerialnej, lecz w czymś, co jest złożone, jak na przykład ten ogień rodzi się z owego ognia. Tak więc przyczyna form cielesnych nie leży w wypływaniu jakoby z jakiejś formy niematerialnej, lecz w tym, że materia zostaje sprowadzoną z możności do czynu przez jakiś czynnik złożony. Lecz ponieważ czynnik złożony, którym jest ciało, porusza substancja duchowa stworzona, jak mówi Augustyn w III de Trin. (cap. IV), wynika stąd dalej, że także formy cielesne wywodzą się od substancji duchowych, a to mianowicie od substancji duchowych nie jako form, z którychby wypływały, lecz jako od substancji kierujących do form. Ostatecznie zaś sprowadzają się do Boga, jako do pierwszej przyczyny, nawet gatunki umysłu anielskiego, będące pewnymi nasiennymi typami form cielesnych.
W pierwszym zaś powołaniu do bytu stworzenia cielesnego nie rozważa się żadnej przemiany z możności do czynu. I dlatego formy cielesne, które ciała miały przy pierwszym powołaniu ich do bytu, pochodzą bezpośrednio od Boga, któremu jedynie materia jest posłuszna na skinienie, jako właściwej przyczynie. Stąd też, aby to oznaczyć, mówi Mojżesz przed poszczególnymi dziełami: Rzekł Bóg, niech się stanie to, lub tamto, w czym się wypowiada nadanie formy rzeczom przez Słowo Boga, od którego, według Augustyna jest wszelka forma i odpowiedniość i harmonia części.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Boecjusz rozumie przez formy, które istnieją bez materii, pojęcia rzeczy będące w umyśle bożym; jak także mówi Apostoł (Hbr 11, 3): Wiarą dochodzimy, iż są sprawione wieki słowem bożym, aby z niewidzialnych stały się widzialne. Jeśli jednak pod formami, które istnieją bez materii, rozumie aniołów, to należy powiedzieć, że od nich pochodzą formy, które są w materii, nie przez to jakoby od nich wypływały, lecz przez ruch.
Odpowiedź na drugi zarzut. Formy, które przyjmuje materia, sprowadza się nie do form jakichś tego samego pojęcia, istniejących same przez się, jak powiedzieli Platończycy, lecz do form rozumnych, lub do umysłu anielskiego, od których pochodzą przez ruch; albo ostatecznie do pojęć umysłu bożego, od których nawet nasiona form są dane rzeczom stworzonym, by mogły przez ruch być sprowadzone do czynu.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ciała niebieskie są przyczyną form w tych niższych ciałach, nie jakoby one z nich wypływały, lecz przez ruch.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.