I, q. 65, a. 3
Czy Bóg powołał do bytu stworzenie materialne za pośrednictwem aniołów
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg powołał do bytu stworzenie materialne za pośrednictwem aniołów. Jak bowiem rządzi rzeczami mądrość boża, tak i mądrość Boga wszystkie uczyniła, według słów (Ps 104, 24): Wszystko w mądrości uczynił. Lecz rządzenie jest rzeczą mędrca, jak powiedziano na początku Metaph. I. Stąd w rządzeniu rzeczami wyższe rządzą niższymi w pewnym porządku, jak mówi Augustyn w III de Trin. (cap. IV). Zatem i przy stwarzaniu był taki porządek, że stworzenie cielesne, jako niższe, zostało powołane do bytu przez duchowe, jako wyższe.
Zarzut drugi. Oprócz tego różnorodność skutków okazuje różnorodność przyczyn, gdyż ta sama przyczyna sprawia zawsze ten sam skutek. Jeśli więc wszystkie stworzenia, tak duchowe jak cielesne Bóg stworzył bezpośrednio, nie byłoby wśród stworzeń różnorodności, ani też jedne nie byłyby od Boga bardziej oddalone niż drugie. A to jest oczywiście fałszywym, skoro z powodu wielkiego oddalenia od Boga, jak mówi Filozof (De Gener. et Corupt.), pewne rzeczy są zniszczalne.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, do wywołania skończonego skutku nie potrzeba nieskończonej potęgi. Lecz każde ciało jest skończone. Zatem mogło być powołane do bytu skończoną potęgą stworzenia duchowego; i powołanym zostało, ponieważ w takich stworzeniach nie różni się być i móc, zwłaszcza dlatego, że nie brak mu żadnej godności należnej mu wedle jego natury, chyba może jako kara za winę.
Lecz przeciwnym jest, co powiedziano w (Rdz 1, 1): Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię, a przez nie rozumie się stworzenie materialne. Zatem Bóg powołał stworzenie cielesne bezpośrednio do bytu.
Odpowiadam, że niektórzy twierdzili, iż Bóg powoływał rzeczy do bytu stopniowo, tak mianowicie, że bezpośrednio od Niego pochodziło pierwsze stworzenie, a to powołało do bytu drugie, i tak dalej, aż do stworzenia materialnego. Lecz takie stanowisko jest niemożliwe. A to dlatego, że pierwsze powołanie do bytu istoty materialnej dzieje się przez stworzenie, przez co także powstaje sama materia; niedoskonałe bowiem jest w powstawaniu wcześniejsze od doskonałego. Niemożliwym jest zaś, by kto inny niż Bóg cokolwiek stworzył.
Dla wyjaśnienia tego należy rozważyć, że im jakaś przyczyna jest wyższa, na tym większą ilość rzeczy rozciąga się jej przyczynowość. Zawsze zaś to, co jest u podłoża rzeczy, jest powszechniejsze od tego, co rzeczy nadaje formę i ogranicza ją; i tak powszechniejszym jest byt od życia, a życie od rozumienia, a materia od formy. Im zatem coś jest bardziej u podłoża rzeczy, od tym wyższej przyczyny wprost pochodzi. To więc, co przede wszystkim jest u podłoża wszystkich rzeczy, należy właściwie do przyczynowości najwyższej przyczyny. Żadna więc drugorzędna przyczyna nie może niczego wytworzyć, nie przyjąwszy uprzednio w rzeczy utworzonej czegoś, co jest skutkiem wyższej przyczyny. Stworzenie zaś jest powołaniem do bytu jakiejś rzeczy z całą jej substancją, nie przypuszczając uprzednio niczego, czy to niestworzonego, czy przez kogoś stworzonego. Stąd wynika, że z wyjątkiem Boga samego, który jest pierwszą przyczyną, nie może nic czegoś stworzyć. I dlatego mówi Mojżesz, by wykazać, że Bóg bezpośrednio stworzył wszystkie ciała: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Jest pewien porządek w powoływaniu rzeczy do bytu, jednak nie taki, by jedno stworzenie stwarzało inne, to bowiem jest niemożliwe, lecz taki, że mądrość boża ustanawia różne stopnie w stworzeniach.
Odpowiedź na drugi zarzut. Sam jeden Bóg bez szkody dla Swej niezłożoności poznaje rzeczy różnorodne, jak to powyżej wykazano (R. XV, par. 2). I dlatego także jest On odpowiednio do różnych rzeczy poznanych przez Swą mądrość, przyczyną różnych rzeczy stworzonych, podobnie jak i pracownik poznając różne formy, wytwarza różne dzieła.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Ilość mocy działającej mierzy się nie tylko rzeczą uczynioną, lecz także sposobem uczynienia. Jednej bowiem i tej samej rzeczy inaczej dokonuje moc większa, a inaczej mniejsza; jednak powołanie do bytu czegoś skończonego w tych warunkach, że nic przedtem nie istniało, jest cechą mocy nieskończonej. Stąd nie może to być właściwością żadnego stworzenia.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.