Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 66, a. 1

Czy brak formy w materii wyprzedził co do czasu jej uformowanie

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że brak formy w materii wyprzedził w czasie nadane jej formy. Mówi się bowiem w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 2): ziemia była pusta i próżna, albo według innej wersji (Septuagint.), niewidzialna i niezłożona, przez co się oznacza brak formy w materii, jak mówi Augustyn (Wyzn. XII). Zatem materia, zanim otrzymała formę, była niegdyś bez formy.

Zarzut drugi. Oprócz tego, przyroda naśladuje w swym działaniu działanie Boga, jak przyczyna druga naśladuje przyczynę pierwszą. Lecz w działaniu natury brak formy wyprzedza w czasie nadanie formy. Tak samo zatem w działaniu Boga.

Zarzut trzeci. Oprócz tego materia jest czymś wyższym od przypadłości, ponieważ materia jest częścią substancji. Lecz Bóg może uczynić, by przypadłość istniała bez podmiotu, jak to widać w Najśw. Sakramencie Ołtarza. Mógł więc uczynić, by materia była bez formy.

Lecz przeciwnie, niedoskonałość skutku świadczy o niedoskonałości działającego. Lecz Bóg jest czynnikiem najdoskonalszym, stąd się mówi o Nim w Ks. Powt. Prawa (Pwt 32, 4): Boże sprawy są doskonałe. Zatem dziełom przez Niego stworzonym nie brakowało nigdy formy.

Oprócz tego. Nadanie formy stworzeniu cielesnemu dokonało się przez dzieło rozróżnienia. Rozróżnieniu zaś przeciwstawia się pomieszanie, jak i nadaniu formy brak formy. Jeśli więc brak formy wyprzedził w czasie nadanie formy materii, wynika stąd, że na początku było zamieszanie wśród stworzeń materialnych, które starożytni nazwali chaosem.

Odpowiadam, że co do tego różne są zdania Świętych. Augustyn bowiem chce, (Wyzn. ks. XII r. 29), by brak formy w materii cielesnej nie wyprzedzał co do czasu nadania jej formy, lecz tylko co do pochodzenia, lub co do porządku natury. Inni zaś, jak Bazyli (Homilia II in Hexaem.), Ambroży (In Hexaem.), Chryzostom (Homilia II in Gen.), chcą, by brak formy materii wyprzedzał co do czasu nadanie formy. I choć wydaje się, że te zdania są sobie przeciwne, to jednak mało się od siebie różnią. Augustyn bowiem inaczej przyjmuje brak formy w materii niż to czynią inni. Augustyn bowiem przyjmuje brak formy w materii jako brak wszelkiej formy. I w ten sposób niepodobna powiedzieć, że brak formy materii wyprzedził w czasie czy to tworzenie jej formy, czy jej rozróżnienie. I co do powstawania formy jest to oczywiste. Jeśli bowiem materia bez formy jest pierwszą co do trwania, to już istniała w czynie, zawiera się to bowiem w pojęciu trwania, gdyż kresem stworzenia jest byt w czynie. To zaś, co jest czynem, jest formą. Powiedzieć więc, że materia jest wcześniejsza bez formy, znaczy powiedzieć byt w czynie bez czynu, a w tym zawiera się sprzeczność. Nie można też powiedzieć, że miała jakąś formę wspólną, a później zostały jej dodane różne formy, którymi została rozróżniona. To bowiem równałoby się zdaniu starożytnych filozofów przyrody, którzy przyjmowali, że materia pierwsza jest jakimś ciałem w czynie, np. ogniem, powietrzem, lub wodą, lub czymś pośrednim. A z tego wynikało, że stawanie się jest tylko zmienianiem się. Skoro bowiem ta wcześniejsza forma miała nadawać byt w czynie w rodzaju substancji i powodowała byt jakiejś poszczególnej rzeczy, wynikało stąd, że forma dodana nie powodowała wprost bytu w czynie, lecz ten byt w czynie, a to jest właściwością formy przypadłościowej, i w ten sposób następne formy byłyby przypadłościami, i nie wnosiłyby pojęcia rodzenia, tylko zmiany. Stąd należy powiedzieć, że materia pierwsza ani nie została stworzona zupełnie bez formy, ani pod jedną wspólną formą, lecz pod formami rozróżnionymi. I tak, jeśli brak formy w materii odnosi się do warunków materii pierwszej, która sama w sobie nie ma żadnej formy, wtedy brak formy w materii nie wyprzedza jej uformowania, czyli jej rozróżnienia co do czasu, jak mówi Augustyn, lecz tylko co do pochodzenia czyli natury, w ten sposób, w który możność jest wcześniejsza od czynu, a część od całości.

Inni zaś Święci przyjmują brak formy nie odnośnie do tego, że wyklucza wszelką formę, lecz o ile wyklucza ową foremność i piękność, która się obecnie okazuje w stworzeniu materialnym. I odnośnie do tego mówią, że brak formy materii cielesnej wyprzedził co do trwania jej uformowanie. I tak według tego Augustyn pod pewnym względem się z nimi zgadza, a pod innym się nie zgadza, jak to później się okaże. Co do tego zaś, co można przyjąć ze słów ks. Rodzaju (Rdz 1, 2), brakowało trojakiej piękności i dlatego mówiono, że stworzenie materialne jest nieuformowane. Brakowało bowiem całemu ciału przezroczystemu, które się nazywa niebem, piękna światła, stąd się mówi, że ciemności były nad głębokością. Brakowało zaś ziemi dwojakiej piękności. Jednej, którą otrzymała, gdy wody ją odsłoniły i odnośnie do tego mówi się, że ziemia była pusta lub niewidzialna, gdyż nie mogła być widzialną dla wzroku materialnego, z powodu wód pokrywających ją zewsząd. Brakowało jej zaś drugiej piękności, którą otrzymała od pokrycia trawami i roślinami i dlatego się mówi, że była próżna albo niekształtna, to znaczy, według innej wersji, nieozdobiona. I tak po uprzednim przypuszczeniu dwóch natur stworzonych, mianowicie nieba i ziemi, brak formy nieba wyraził przez to, że powiedział ciemności były nad głębokością, o ile pod niebem rozumie się także powietrze; brak zaś formy ziemi przez to, że powiedział ziemia była pusta i próżna.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. W owym miejscu Augustyn przyjmuje ziemia w innym znaczeniu niż inni Święci. Chce bowiem Augustyn, by w tym miejscu nazwą ziemi i wody oznaczać samą materię pierwszą. Nie mógł bowiem Mojżesz prostemu ludowi inaczej wytłumaczyć pojęcia materii pierwszej, jak tylko pod podobieństwem rzeczy mu znanych. Stąd mówi o niej pod różnymi podobieństwami, nie nazywając jej tylko wodą lub tylko ziemią, by się nie wydawało, że rzeczywiście materia pierwsza jest czy ziemią, czy wodą. Ma jednak podobieństwo do ziemi, o ile może przyjąć formy, i do wody, o ile jest zdolna do przyjmowania wielu form. Odnośnie do tego więc mówi się, że ziemia jest pusta i próżna lub niewidzialna i niezłożona, że materię poznaje się przez formę (stąd rozważana sama w sobie nazywa się niewidzialną, albo pustą), a forma uzupełnia jej możność, (dlatego też Platon (Tim.) mówi, że materia jest miejscem). Inni zaś Święci przez ziemię rozumieją sam element ziemi a powiedziano, w jakim znaczeniu według nich ziemia była nieuformowaną.

Odpowiedź na drugi zarzut. Natura wywodzi skutek w czynie z bytu w możności, i dlatego w jej działaniu możność co do czasu musi wyprzedzać czyn, a brak formy musi wyprzedzać nadanie formy. Lecz Bóg był sprawcą bytu aktualnego z niczego, i dlatego może natychmiast powołać do bytu rzecz doskonałą, odpowiednio do wielkości Swej potęgi.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Przypadłość, gdy jest formą, jest pewnym czynem, materia zaś jako taka, jest bytem w możności. Stąd bardziej się sprzeciwia materii być w czynie bez formy, niż przypadłości być bez podmiotu.

Odpowiedź na pierwszy zarzut, postawiony w argumencie Lecz przeciwnie. Jeżeli według innych Świętych brak formy wyprzedził co do czasu nadanie formy materii, nie było to z powodu bezsilności Boga, lecz z powodu Jego mądrości, by zachować porządek wśród rzeczy, gdy z niedoskonałości doprowadza je do doskonałości.

Odpowiedź na drugi zarzut. Niektórzy ze starożytnych filozofów przyrody przyjmowali zamieszanie wykluczające wszelkie rozróżnienie, prócz tego, że Anaksagoras przyjął, iż tylko umysł jest wyróżniony i z niczym nie zmieszany. Lecz przed dziełem rozróżnienia Pismo św. przyjmuje (Rdz 1, 2) wielorakie rozróżnienie. Najpierw mianowicie nieba i ziemi (w czym się okazuje także rozróżnienie co do materii, jak się później pokaże), i to gdy mówi: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. Po drugie, rozróżnienie elementów odnośnie do ich form, przez to, że wymienia ziemię i wodę. Powietrza zaś i ognia nie wymienia, gdyż dla ludzi prostych, do których mówił Mojżesz, nie jest tak jasnym, że one są ciałami, jak to jest jasnym odnośnie do ziemi i wody. Chociaż Platon (Tim. II) uważał, że przez to, że się mówi duch Pański, oznacza się powietrze, (skoro nazywa się powietrze duchem); uważał zaś, że ogień oznacza się przez niebo (o którym mówił, że ma naturę ognia), jak opowiada Augustyn w VIII ks. de Civ. Dei (cap. XI). Lecz rabin Mojżesz, zgadzający się co do innych rzeczy z Platonem, mówi, (Doct. Perplex.) że ogień oznacza się przez ciemności, gdyż jak powiada, we własnej sferze ogień nie jaśnieje. Lecz wydaje się właściwszym to, co powiedziano poprzednio, gdyż w Piśmie św. wyrażenie Duch Pański oznacza zwykle tylko Ducha Świętego. O Nim się mówi, że się unosił nad wodami, nie cieleśnie, lecz jak wola artysty unosi się ponad materią, którą chce uformować. Trzecie rozróżnienie oznacza się według położenia. Ziemia bowiem była pod wodami, które ją czyniły niewidzialną, o powietrzu zaś, które podlega ciemnościom, mówi się, że było ponad wodami, przez te słowa: ciemności były nad głębokościami. Co się zaś jeszcze tyczy rozróżnienia, będzie to omówione w następnych rozdziałach.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.