I, q. 66, a. 2
Czy dla wszystkich ciał jest jedna nieuformowana materia
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że jest jedna materia nieuformowana dla wszystkich ciał. Mówi bowiem Augustyn XII, Wyzn. (R. XII): Widzę dwie rzeczy któreś uczynił, jedną, która otrzymała formę, drugą, która formy nie miała, i to nazywa ziemią niewidzialną i niezłożoną, przez którą, jak mówi, oznacza się materię rzeczy cielesnych. Zatem jest jedna materia dla wszystkich rzeczy cielesnych.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Filozof w V Metaph., że te rzeczy, które są jednym co do rodzaju, są jednym co do materii. Lecz wszystkie rzeczy cielesne schodzą się w rodzaju ciała. Zatem wszystkie rzeczy cielesne mają jedną materię.
Zarzut trzeci. Oprócz tego różnym czynom odpowiadają różne możności, a temu samemu czynowi ta sama możność. Lecz wszystkie rzeczy cielesne mają tę samą formę, mianowicie cielesność. Zatem wszystkie rzeczy cielesne mają jedną materię.
Zarzut czwarty. Oprócz tego materia rozważana sama w sobie jest tylko w możności. Lecz rozróżnienie dokonuje się przez formy. Zatem materia rozważana sama w sobie jest tylko jedna dla wszystkich rzeczy cielesnych.
Lecz przeciwnie. Wszystkie rzeczy, które mają tę samą materię, są wzajemnie zamienne, i wzajemnie na siebie działają i od siebie doznają, jak powiedziano w I de Gener. VI. Lecz nie w ten sposób działają na siebie wzajemnie ciała niebieskie i ciała niższe. Zatem nie mają one jednej materii.
Odpowiadam, że co do tego filozofowie mieli różne zdania. Platon bowiem i wszyscy filozofowie przed Arystotelesem twierdzili, że wszystkie ciała należą do natury czterech elementów. Stąd, skoro cztery elementy posiadają jedną wspólną materię, jak to okazuje wzajemne powstawanie i rozkład, wynikało, że wszystkie ciała mają jedną materię. To zaś, że niektóre ciała są niezniszczalne, przypisywał Platon (Tim.) nie własności materii, lecz woli Twórcy, mianowicie Boga, i przedstawia, jak przemawia do ciał niebieskich: Z natury swej jesteście zniszczalne, z woli zaś mojej niezniszczalne, gdyż wola moja jest silniejszą od waszego spojenia. To zaś zdanie odrzuca Arystoteles (De Coelo I), z powodu naturalnego ruchu ciał. Skoro bowiem ciało niebieskie ma ruch naturalny, odmienny od ruchu naturalnego elementów, wynika, że jego natura jest odmienna od natury czterech elementów. I jak ruch kołowy, który jest właściwy ciałom niebieskim, nie ma ruchu przeciwnego, ruchy elementów zaś są sobie wzajemnie przeciwne, gdy na przykład jedno dąży w górę, a drugie w dół, tak też ciało niebieskie nie ma przeciwieństw, a ciała elementów mają przeciwieństwa. A skoro rozkład i powstawanie jest skutkiem przeciwieństw, wynika stąd, że z natury swej ciało niebieskie jest niezniszczalne, elementy zaś są zniszczalne.
Lecz wbrew tej różnicy zniszczalności i niezniszczalności naturalnej, przyjął Avicebron jedną materię dla wszystkich ciał, opierając się na jedności formy ciał. Lecz gdyby forma cielesności była jedną formą sama przez się, do której by się przyłączały inne formy, jakimi się ciała wzajemnie od siebie rozróżniają, byłoby to stanowisko Avicebrona koniecznym. Taka forma bowiem niezmiennie tkwiłaby w materii i odnośnie do niej każde ciało byłoby niezniszczalne, a zniszczenie dokonywałoby się przez usuwanie kolejnych form; nie byłoby to zniszczeniem absolutnym, lecz zniszczeniem pod pewnym względem, gdyż jakiś byt aktualny istniałby pod przemijającą formą. W ten sposób także przyrodnicy starożytni przyjmowali, że podmiot ciał jest jakimś bytem aktualnym, na przykład ogniem lub powietrzem, lub czymś podobnym. Gdy zaś przyjmiemy, że żadnej formy, będącej w ciele zniszczalnym, nie usunie się spod powstawania i rozkładu, wynika z tego twierdzenia koniecznie, że ciała zniszczalne i ciała niezniszczalne nie mają tej samej materii. Materia bowiem jako taka, jest w możności do formy. Musi więc materia, rozważana sama w sobie, być w możności do formy tych wszystkich rzeczy, dla których materia jest wspólną. Jedna zaś forma aktualizuje ją tylko odnośnie do tej jednej formy. Odnośnie więc do wszystkich innych form pozostaje w możności. I tak się ma rzecz, jeśli jedna z owych form jest doskonalsza i zawiera inne wirtualnie. Możność bowiem jako taka, jest w tym samym stosunku do doskonałego, co i do niedoskonałego, stąd, gdy jest pod formą niedoskonałą jest w możności do formy doskonałej, a także i na odwrót. Tak więc materia, gdy istnieje pod formą ciała niezniszczalnego, będzie jeszcze w możności do formy ciała zniszczalnego. A skoro jej nie posiada aktualnie, będzie równocześnie mieć formę i nie mieć formy; nieposiadanie bowiem formy u tego, co jest w możności do formy, jest brakiem. Taki zaś stan jest własnością ciała zniszczalnego. Niemożliwym jest zatem, by ciało z natury zniszczalne i z natury niezniszczalne, miało jedną materię.
Nie należy też mówić, jak mylnie podaje Averroes, (De subst. orbis), że samo ciało niebieskie jest materią nieba, bytem w możności odnośnie do miejsca, lecz nie do bytu, i że formą jego jest substancja oddzielona, która się z nim łączy jako motor. Nie można bowiem przyjmować jakiegoś bytu aktualnego, który by albo sam nie był całkowicie aktualnym i formą, lub nie był czymś, co posiada aktualność, czyli formę. Gdy się więc usunie w myśli substancję oddzieloną, uważaną za motor, to jeśli ciało niebieskie nie jest czymś posiadającym formę, to znaczy czymś złożonym z formy i podmiotu tej formy, wynika stąd, że jest całkowicie formą i czynem. Każda zaś taka rzecz jest czymś aktualnie rozumianym, a tego nie można powiedzieć o ciele niebieskim, skoro jest zmysłowym. Wynika więc stąd, że materia ciała niebieskiego, rozważana sama w sobie, jest w możności tylko do tej formy, którą posiada. Nie należy tu do rzeczy, czy ta forma jest duszą, czy czymś innym. Stąd ta forma tak udoskonala ową materię, że w żaden sposób nie pozostaje w niej możność odnośnie do bytu, lecz tylko odnośnie do miejsca, jak mówi Arystoteles (Metaph.). I stąd ciała niebieskie i elementy nie mają tej samej materii, chyba gdy mówimy analogicznie, o ile schodzą się w jednym pojęciu możności.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Augustyn idzie tu za zdaniem Platona, który nie przyjmował piątej istotności. Albo należy powiedzieć, że materia nieuformowana jest jedną co do jedności porządku, tak jak wszystkie ciała są czymś jednym w porządku stworzenia cielesnego.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jeśli się rozważa rodzaj w znaczeniu fizycznym, to rzeczy zniszczalne i niezniszczalne nie należą do jednego rodzaju, z powodu różnych w nich sposobów możności, jak powiedziano w X Metaph. Rozważając go jednak w znaczeniu logicznym, istnieje jeden rodzaj wszystkich ciał z powodu jednego pojęcia cielesności.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Forma cielesności nie jest tą samą we wszystkich ciałach, skoro nie jest odmienną od form, przez które się ciała rozróżnia, jak to powiedziano.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Skoro o możności mówi się w odniesieniu do czynu, to byt w możności różniczkuje się tak samo odnośnie do tego, że się on kieruje do różnych czynów, jak na przykład wzrok do barwy, a słuch do dźwięku. Stąd, materia ciała niebieskiego różni się dlatego od materii elementu, że materia ciała niebieskiego nie jest w możności do formy elementu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.