Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 67, a. 4

Czy słusznie się przyjmuje, że światło zostało stworzone pierwszego dnia

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że niesłusznie się przyjmuje, iż światło zostało stworzone pierwszego dnia. Światło jest bowiem pewną jakością, jak to powiedziano. Skoro zaś jakość jest przypadłością, nie zawiera się w niej pojęcie czegoś pierwszego, lecz raczej czegoś późniejszego. A zatem nie należy przyjmować, że światło zostało stworzone pierwszego dnia.

Zarzut drugi. Oprócz tego światło jest tym, co odróżnia noc od dnia. Dokonuje zaś tego słońce, o którym się mówi, że zostało uczynione czwartego dnia. A zatem nie należy przyjmować, że światło zostało stworzone pierwszego dnia.

Zarzut trzeci. Oprócz tego noc i dzień następują z powodu ruchu kołowego ciała świecącego. Lecz ruch kołowy jest właściwością niebios, o których czytamy, że zostały stworzone drugiego dnia. A zatem nie należy przyjmować, że pierwszego dnia zostało stworzone światło, odróżniające dzień od nocy.

Zarzut czwarty. Gdyby ktoś powiedział, że rozumie się to o świetle duchowym, trzeba odpowiedzieć, że światło, o którym czytamy, iż zostało stworzone pierwszego dnia, usuwa ciemności. Lecz na początku nie było ciemności duchowych, gdyż nawet szatani byli na początku dobrzy, jak to powyżej powiedziano (P. 63, art. 5). A zatem nie należy przyjąć, że światło zostało stworzone pierwszego dnia.

Lecz przeciwnym temu jest, że to, bez czego dzień istnieć nie może, musiało być stworzone pierwszego dnia. Bez światła jednak nie może być dnia. Musiało więc światło być stworzone pierwszego dnia.

Odpowiadam, że co do stworzenia światła istnieje dwojakie zdanie. Augustynowi bowiem wydaje się, iż nie było odpowiednim, by Mojżesz pominął stworzenie istot duchowych. I dlatego mówi (De Gen. ad litt. lib. I), że w powiedzeniu: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię, rozumie się pod niebem naturę duchową dotąd nieuformowaną, pod ziemią zaś rozumie się materię nieuformowaną stworzenia cielesnego. A ponieważ natura duchowa ma większą godność od natury cielesnej, należało jej pierwej nadać formę. Nadanie zaś formy naturze duchowej oznacza się mówiąc o stworzeniu światła, a należy rozumieć światła duchowego; formę bowiem otrzymuje natura duchowa przez to, że zostaje oświecona, tak iżby złączyła się ze słowem Boga.

Innym się zaś wydawało, że Mojżesz pominął stworzenie istoty duchowej. Podają zaś różną przyczynę tego. Bazyli bowiem mówi (Homil. II in Hexaem.), że Mojżesz rozpoczął swe opowiadanie od początku, który należy do początku czasu rzeczy zmysłowych; lecz pomija naturę duchową, to znaczy anielską, ponieważ została wcześniej stworzoną. Chryzostom zaś podaje inną przyczynę, mianowicie, że Mojżesz przemawiał do ludu prostego, który mógł rozumieć tylko rzeczy zmysłowe, a chciał go także odwieść od bałwochwalstwa. Byłoby to zaś dla nich sposobnością do bałwochwalstwa, gdyby im przedstawiono jakieś substancje wyższe od wszelkich stworzeń cielesnych; uważaliby je bowiem za bogów, skoro skłonni byli także do tego, by słońce, księżyc i gwiazdy czcić jako bogów, co im było zakazane (Pwt 4, 19).

Wspominano zaś o kilku rodzajach nieuformowania w odniesieniu do stworzenia cielesnego (Rdz 1, 2); o jednym mianowicie powiedziano: ziemia była pusta i próżna, o drugim zaś powiedziano: ciemności zalegały nad głębokością. Dla dwóch zaś powodów potrzeba było, aby najpierw przez stworzenie światła usunięte zostało nieuformowanie ciemności. Po pierwsze mianowicie, dlatego, że światło, jak to powiedziano, jest własnością pierwszego ciała, stąd przez nią powinien był świat najpierw otrzymać formę. Po drugie, z powodu powszechności światła, uczestniczą w nim bowiem niższe ciała wraz z wyższymi. Jak się zaś w poznawaniu wychodzi od tego co jest powszechniejsze, podobnie też i w działaniu; pierwej bowiem rodzi się żywe od zwierzęcia, a zwierzę od człowieka, jak powiedziano w księdze De Gener. Animal. W ten sposób więc należało okazać porządek ustanowiony przez mądrość bożą, że w dziele rozróżnienia najpierw powstało światło, jako forma pierwszego ciała i jako powszechniejsza jakość. Bazyli zaś przyjmuje (tamże) trzeci powód, ponieważ przez światło okazuje się wszystko inne. Można dodać i czwarty powód, który poruszono w argumencie Lecz przeciwnie, że dzień nie może być bez światła, stąd musiało światło powstać pierwszego dnia.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według zdania tych, którzy twierdzą, że nieuformowanie materii wyprzedziło co do trwania uformowanie, należy powiedzieć, że materia została stworzona na początku pod formami substancjalnymi; później zaś otrzymała formy odpowiednio do pewnych warunków przypadłościowych, wśród których na pierwszym miejscu jest światło.

Odpowiedź na drugi zarzut. Niektórzy mówią, że owo światło było pewną mgłą jaśniejącą, która później, po stworzeniu słońca, powróciła do materii pierwotnej. Lecz to nie jest właściwym. Pismo św. bowiem opisuje na początku Księgi Rodzaju ustanowienie natury, które odtąd pozostało, stąd nie należy powiedzieć, że wtedy zostało utworzone coś, co później być przestało. I dlatego mówią inni, że ta mgła jaśniejąca dotąd istnieje, i złączyła się ze słońcem, tak, że nie można jej od słońca odróżnić. Lecz według tego mgła owa byłaby niepotrzebną, a nie ma nic niepotrzebnego w dziełach Boga. I dlatego mówią inni, że z owej mgły zostało utworzone ciało słońca. Lecz tego także nie można powiedzieć, jeśli się przyjmie, że ciało słońca nie należy do natury czterech elementów, lecz że jest niezniszczalne z natury, gdyż wobec tego materia jego nie może istnieć pod inną formą. I dlatego należy powiedzieć, jak mówi Dionizy w IV rozdz. De Div. Nom., że to światło było światłem słońca, lecz jeszcze nieuformowanego, będąc już substancją słońca, i mając moc ogólną oświecenia; później zaś otrzymało szczególną i określoną moc do wywoływania pewnych określonych skutków. I według tego, przez stworzenie tego światła, trojako oddzielone zostało światło od ciemności. Po pierwsze co do przyczyny; o ile substancja słońca była przyczyną światła, gęstość zaś ziemi była przyczyną ciemności. Po drugie co do miejsca, gdyż na jednej półkuli było światło, a na drugiej ciemności. Po trzecie co do czasu, ponieważ na tej samej półkuli odnośnie do jednej części czasu było światło, a odnośnie do drugiej części czasu ciemności. I to znaczą słowa: nazwał światłość dniem, a ciemność nocą.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Bazyli mówi, że światłość i ciemności były wtedy spowodowane przez wysyłanie i zatrzymywanie światła, a nie przez ruch. Lecz przeciw temu zarzuca Augustyn, że nie było żadnego powodu do kolejności wysyłania i zatrzymywania światła; skoro nie było ludzi ani zwierząt, dla których użytku by ono służyło. A oprócz tego nie leży w naturze ciała świecącego, by ono swą obecnością powstrzymywało światło, lecz może się to dziać sposobem cudownym; w pierwszym zaś stworzeniu natury nie szuka się cudu, lecz tego co się zgadza z naturą rzeczy. I dlatego należy powiedzieć, że ruch na niebie jest dwojaki. Jeden ruch, wspólny dla całego nieba, który powoduje dzień i noc, i wydaje się, że ten ruch powstał pierwszego dnia. Drugim zaś ruchem jest ten, który się rozróżnia przez różne ciała, a według ich ruchów powstaje rozróżnienie wzajemne dni, miesięcy i lat. I dlatego pierwszego dnia jest tylko wzmianka o rozróżnieniu dnia i nocy, które powstaje przez ruch ogólny. Czwartego zaś dnia jest wzmianka o różnorodności dni i czasów i lat, gdy się mówi: niech będą na czasy i dni i lata, a ta różnorodność powstaje przez poszczególne ruchy.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Według Augustyna brak formy nie wyprzedził nadania formy co do trwania. Stąd trzeba powiedzieć, że przez powstanie światła rozumie się nadanie formy stworzeniu duchowemu, jednak nie formy udoskonalonej przez chwałę, z którą żadne nie zostało stworzone, lecz takiej, która jest udoskonalona przez łaskę, w której zostało stworzone, jak powiedziano (P. 62, art. 3). Przez to więc światło dokonał się rozdział od ciemności, to znaczy od nieuformowania innego stworzenia. Albo też, jeśli wszelkie stworzenie naraz otrzymało formę, powstało rozróżnienie od ciemności duchowych, nie tych, które wtedy były (gdyż diabeł nie został stworzony złym), lecz tych, które Bóg przewidział, że będą istnieć.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.