Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 68, a. 1

Czy sklepienie zostało stworzone drugiego dnia

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że sklepienie nie zostało stworzone drugiego dnia. Powiedziano bowiem w Ks. Rodz. (Rdz 1, 8): Nazwał Bóg sklepienie niebem. Lecz niebo zostało stworzone przed wszelkim dniem, jak to widzimy ze słów: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. Nie zostało zatem sklepienie uczynione drugiego dnia.

Zarzut drugi. Oprócz tego, dzieła sześciu dni są ułożone według porządku mądrości bożej. Nie wypadałoby zaś mądrości bożej, by czyniła później to, co z natury jest pierwsze. Sklepienie zaś z natury jest pierwej od wody i ziemi, które się przecież wymienia przed stworzeniem światła, stworzonego pierwszego dnia. Nie zostało zatem sklepienie stworzone drugiego dnia.

Zarzut trzeci. Wszystko co zostało stworzone w ciągu sześciu dni, zostało uczynione z materii stworzonej pierwej, przed wszelkim dniem. Lecz sklepienia nie można było utworzyć z materii uprzednio istniejącej, gdyż byłaby w ten sposób podległą powstawaniu i rozkładowi. Sklepienie nie zostało zatem stworzone drugiego dnia.

Lecz przeciwnym jest, co powiedziano w Ks. Rodz. (Rdz 1, 6): I rzekł Bóg: Niech się stanie sklepienie. A następnie dodaje się (w. 8): I nastał wieczór i poranek, dzień wtóry.

Odpowiadam, że jak naucza Augustyn (de Gen. ad Litt. lib. I), przestrzegać należy dwu rzeczy w tego rodzaju zagadnieniach. Po pierwsze mianowicie, by pozostać niezachwianie przy prawdzie Pisma św. Po drugie, skoro wielorako można wykładać Pismo św., nie powinien nikt tak wyłącznie trzymać się jednego wykładu, by jeśli się okaże, że on jest fałszywy, nie twierdził zuchwale, że jest to sens Pisma św., aby przez to niewierni nie wyśmiewali się z Pisma św. i aby nie zamykać im drogi do wiary. Należy więc pamiętać, że to sklepienie, o którym się czyta, że zostało stworzone drugiego dnia, można rozumieć dwojako. Jednym sposobem jako sklepienie, w którym są gwiazdy. I według tego musimy rozmaicie wykładać, odpowiednio do różnych teorii ludzi o sklepieniu. Niektórzy bowiem twierdzili, że to sklepienie składa się z elementów. I to było zdanie Empedoklesa, który jednak powiedział, że dlatego to ciało niebieskie jest niezniszczalne, że w jego złożeniu nie ma niezgody, lecz tylko miłość. Inni zaś powiedzieli, że sklepienie należy do natury czterech elementów, nie jakoby było złożone z elementów, lecz jako element niezłożony. I to było zdanie Platona (Tim. 11), który przyjął, że ciało niebieskie jest elementem ognia. Inni zaś powiedzieli, że niebo nie należy do natury czterech elementów, lecz że jest piątym ciałem, poza czterema elementami. I to jest zdanie Arystotelesa (De Caelo et Mundo lib. I).

Według pierwszego więc zdania, można przyznać, mówiąc absolutnie, że sklepienie zostało stworzone drugiego dnia, nawet co do swej substancji. Należy bowiem do dzieła stworzenia powołanie do bytu samej substancji elementów; do dzieła zaś oddzielenia i ozdoby należy uformowanie rzeczy z elementów pierwej istniejących. Według zdania Platona zaś, nieodpowiednim byłoby wierzyć, że sklepienie co do swej substancji zostało uczynione drugiego dnia. Gdyż według tego, uczynienie sklepienia znaczy stworzenie elementu ognia. Stworzenie zaś elementów należy do dzieła stworzenia według tych, którzy przyjmują, że brak formy w materii wyprzedził co do czasu nadanie jej formy; formy elementów są bowiem tymi formami, które najpierw materia otrzymuje. Jeszcze mniej zgadza się z twierdzeniem, że sklepienie według swej substancji zostało stworzone drugiego dnia, zdanie Arystotelesa, o ile te dnie oznaczają następstwo w czasie. Niebo bowiem, będąc z natury swej niezniszczalne, posiada materię, która nie może podlegać zmianie formy, stąd jest niemożliwym, by sklepienie zostało utworzone z materii istniejącej pierwej co do czasu. Dlatego ustanowienie substancji sklepienia należy do dzieła stworzenia. Lecz pewne nadanie formy sklepieniu, należy według obu tych zdań do dzieła dnia drugiego; jak to mówi także Dionizy w IV cap. de Div. Nom., że światło słońca nie miało formy w pierwszych trzech dniach, a potem otrzymało formę czwartego dnia. Jeśli się zaś przez owe dni nie oznacza następstwa czasu, lecz tylko porządek natury, jak tego chce Augustyn (de Gen. ad litt.), można powiedzieć, że według któregokolwiek z tych zdań, substancjalne uformowanie nieba, należy do drugiego dnia.

Można to zaś rozumieć także w inny sposób. Tak mianowicie, by pod sklepieniem, o którym czytamy, że zostało stworzone drugiego dnia, nie rozumiało się tego sklepienia, na którym są umieszczone gwiazdy, lecz tę część powietrza, w której się skupiają chmury. I nazywa się ją sklepieniem z powodu gęstości powietrza w tej części, co bowiem jest gęstym i stałym, nazywa się ciałem stałym w odróżnieniu od ciała matematycznego, jak mówi Bazyli (Homil. III in Hexaem). I według tego sposobu rozumienia nie wynika nic sprzecznego z którymkolwiek z powyższych zdań. Stąd Augustyn, w II super Gen. ad litt. polecając ten sposób rozumienia, mówi: Uważam to zdanie za pochwały godne, gdyż to, co wyraża, nie jest ani przeciwnym wierze, ani też, gdy się je udowodni, nietrudno na nie się zgodzić.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Chryzostoma, Mojżesz najpierw ogólnie powiedział, co Bóg uczynił, pisząc na wstępie: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię, a potem jedno po drugim tłumaczył. Jak na przykład, gdyby ktoś powiedział: Ten budowniczy zrobił ów dom, a później dodał: najpierw położył fundamenta, a potem wzniósł ściany, a po trzecie nałożył dach. I tak nie potrzeba twierdzić, że jest mowa o innym niebie, gdy powiedziano: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię, niż gdy się mówi, że drugiego dnia zostało stworzone sklepienie. Można też powiedzieć, że innym jest niebo, o którym się czyta, że zostało stworzone na początku i o którym czytamy, że zostało uczynione drugiego dnia. I to w różny sposób. Według Augustyna bowiem, niebo, o którym czytamy, że zostało stworzone pierwszego dnia, jest to natura duchowa niemająca formy; niebo zaś, o którym czytamy, że zostało uczynione drugiego dnia, jest to niebo cielesne. Według zaś Bedy i Strabona, niebo, o którym się czyta, że zostało stworzone pierwszego dnia, jest to niebo empirejskie, sklepienie zaś, o którym się czyta, że zostało uczynione drugiego dnia, jest to niebo gwiazd. Według Damascena zaś (De Fid. Orth.), niebo, o którym się czyta, że zostało uczynione pierwszego dnia, jest jakimś niebem sferycznym, bez gwiazd, o którym opowiadają filozofowie, że jest ono dziewiątą sferą i pierwszą rzeczą ruchomą, poruszającą się ruchem dziennym; pod sklepieniem zaś, stworzonym drugiego dnia, rozumie się niebo gwiazd. Według zaś innego wykładu, o którym wspomina Augustyn, niebo stworzone pierwszego dnia jest też samym tym niebem gwiaździstym, pod sklepieniem zaś uczynionym drugiego dnia rozumie się przestrzeń powietrza, w którym się skupiają chmury, które się nazywa także niebem w innym znaczeniu. I dlatego dla wskazania różnoznaczności mówi się znacząco: Nazwał Bóg sklepienie niebem, jak też i wyżej powiedział, Nazwał światłość dniem, (gdyż dzień przyjmuje się także za przeciąg 24 godzin). I to samo należy zauważyć i w innych rzeczach, jak mówi rabin Mojżesz (Doct. Perplex II).

Odpowiedź na drugi i trzeci zarzut wynika z tego, co powiedziano powyżej.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.