I, q. 69, a. 1
Czy właściwie się mówi, że zebranie wód odbyło się trzeciego dnia
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie mówi się stosownie, że zebranie wód odbyło się trzeciego dnia. To bowiem, co się stało drugiego i trzeciego dnia, wypowiada się wyrazem uczynienia, mówi się bowiem: Rzekł Bóg, niech się stanie światłość, i, niech się stanie sklepienie. Lecz trzeci dzień przeciwstawia się dwu pierwszym dniom. Zatem dzieło trzeciego dnia należało wyrazić przez uczynienie, a nie tylko przez zebranie.
Zarzut drugi. Oprócz tego przedtem ziemia była pokryta zewsząd wodami, z tego też powodu mówiono o niej jako o niewidzialnej. Nie było więc żadnego miejsca na ziemi, w którym by się mogły zebrać wody.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, te rzeczy, które nie mają ciągłości zetknięcia, nie posiadają jednego miejsca. Lecz nie wszystkie wody są w ciągłym między sobą zetknięciu. Zatem nie wszystkie wody są zebrane w jednym miejscu.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, zbieranie należy do ruchu miejscowego. Lecz wydaje się, że wody z natury są płynne i zdążają do morza. Nie było więc potrzeba wydawać co do tego przepisu bożego.
Zarzut piąty. Oprócz tego ziemia otrzymuje nazwę także wtedy, gdy zostaje stworzona w słowach: Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. Nie jest więc odpowiednim, by trzeciego dnia nadawano imię ziemi.
Lecz przeciw temu wystarcza powaga Pisma św. (Rdz 1, 9 i nast.).
Odpowiadam, że należy tu powiedzieć inaczej według tłumaczenia Augustyna, a inaczej według tłumaczenia innych świętych; Augustyn bowiem we wszystkich swych dziełach nie przyjmuje porządku trwania, lecz tylko porządek pochodzenia i natury. Mówi on bowiem (De Gen. ad Litt.), że najpierw została stworzona nieuformowana natura duchowa, i nieuformowana natura cielesna, (która jak mówi, najpierw została oznaczona nazwą ziemi i wody), nie dlatego, że ten brak formy wyprzedził uformowanie co do czasu, lecz wyprzedził je co do pochodzenia (De Gen. ad Litt. lib. 1). Ani też, według niego jedno uformowanie nie wyprzedzało drugiego co do trwania, lecz tylko co do porządku natury. Odpowiednio do tego porządku trzeba było najpierw przyjąć uformowanie natury najwyższej, mianowicie duchowej, i dlatego czytamy, iż światłość została uczyniona pierwszego dnia. Jak zaś natura duchowa przewyższa cielesną, tak wyższe ciała przewyższają niższe. Stąd na drugim miejscu mówi się o uformowaniu wyższych ciał, mianowicie w słowach: Niech się stanie sklepienie; przez co rozumie się wyciśnięcie formy niebieskiej w materii nieuformowanej, która nie istniała pierwej co do czasu, lecz tylko co do pochodzenia. Na trzecim zaś miejscu przyjmuje się nadanie form elementów materii nieuformowanej, uprzednio istniejącej, nie co do czasu lecz co do pochodzenia. Stąd przez to, że się mówi Niech się zbiorą wody, a niech się ukaże suchy ląd, rozumie się, że materii cielesnej zostaje nadana forma substancjalna wody, by posiadała taki ruch, i forma substancjalna ziemi, by tak wyglądała.
Lecz według innych Świętych rozważa się w tych dziełach także porządek trwania; przyjmują bowiem, że nieuformowanie materii wyprzedziło uformowanie w czasie, a jedno uformowanie wyprzedziło drugie. Lecz pod nieuformowaniem materii według nich nie rozumie się braku wszelkiej formy, gdyż było już niebo i woda i ziemia, (które to trzy się wymienia jako oczywiście dostrzegalne dla zmysłu), lecz rozumie się nieuformowanie materii, której brak właściwego rozróżnienia, i jakiejś skończonej piękności. I według tych trzech nazw przyjęło Pismo św. trojakie nieuformowanie. Do nieba bowiem, które jest wyżej, należy nieuformowanie ciemności, gdyż z niego pochodzi światłość. Nieuformowanie zaś wody, będącej w pośrodku, oznacza się nazwą głębokości, ta nazwa bowiem oznacza jakąś niezmierzoność nieuporządkowaną wód, jak mówi Augustyn w Contra Faustum (Lib. XXII). Nieuformowanie zaś ziemi wspomina się w tym, że się mówi, iż ziemia była niewidzialna lub próżna, przez to, że była pokryta wodami. Tak więc uformowanie najwyższego ciała dokonało się pierwszego dnia. A ponieważ czas idzie za ruchem nieba, czas zaś jest liczbą ruchu najwyższego ciała, dokonało się przez tego rodzaju uformowanie rozróżnienie czasu, mianowicie na noc i dzień. Drugiego zaś dnia otrzymało formę ciało pośrednie, to znaczy woda, otrzymując przez sklepienie pewne rozdzielenie i porządek (tak, że pod nazwą wody objęte są i inne rzeczy, jak to powyżej powiedziano R. LXVIII par. 3). Trzeciego zaś dnia otrzymało formę ostatnie ciało, to znaczy ziemia, przez to, że odsłoniona została z wód, i dokonało się rozróżnienie w najniższym ciele, które się nazywa ziemią i niebem. Stąd jak Pismo św. wystarczająco jasno określiło brak formy ziemi, mówiąc, że ziemia była niewidzialna czyli próżna, tak wyraża także jej uformowanie, przez to, że mówi niech się ukaże ląd suchy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Augustyna (De Gen. ad Litt.), Pismo św. dlatego nie używa o dziele trzeciego dnia wyrazu uczynienia, jak w poprzedzających dziełach, żeby okazać, iż wyższe formy, mianowicie duchowe formy aniołów i ciał niebieskich, są doskonale co do bytu i stałe; formy zaś ciał niższych są niedoskonałe i ruchome. I dlatego przez zebranie wód i ukazanie się suchego lądu oznacza się nadanie takich form, woda bowiem płynie i ucieka, a ziemia jest stale nieruchoma, jak on sam mówi w II Super Gen. ad Litt. Inni zaś twierdzą, że dzieło trzeciego dnia zostało wtedy udoskonalone tylko odnośnie do ruchu miejscowego. I dlatego nie było potrzebnym, by Pismo św. używało wyrazu uczynienia.
Odpowiedź na drugi zarzut jest jasną według Augustyna; nie musi się bowiem przypuszczać, że ziemia najpierw była pokryta wodami i potem wody zostały zebrane, lecz że wody w takim zgromadzeniu zostały stworzone. Według innych zaś jest tu trojaka odpowiedź, którą przytacza Augustyn w I Super Gen. ad Litt. (R. XII). Według pierwszej z nich wody zostały wzniesione na większą wysokość w miejscu, w którym zostały zebrane. Pokazało bowiem doświadczenie na Morzu Czerwonym, że morze położone jest wyżej niż ziemia, jak mówi Bazyli (Homil. IV in Hexaem.). Według drugiej odpowiedzi, woda rozrzedzona, jak gdyby mgłą pokrywała ziemię i została zgęszczona, gdy wody zostały zebrane. Według trzeciej odpowiedzi mogły na ziemi istnieć wklęsłości, w których mogły się zebrać spływające wody. Pierwsza wśród tych odpowiedzi wydaje się najprawdopodobniejszą.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Wszystkie wody mają jeden kres, mianowicie morze, do którego dopływają ukrytymi lub jawnymi korytami. I dlatego się mówi, że się wody zbierają w jednym miejscu. Albo też mówi o jednym miejscu nie wprost, lecz w porównaniu z miejscem suchej ziemi, tak, by sens był: niech się zbiorą wody na jedno miejsce, to znaczy z dala od suchego lądu. By zaś oznaczyć, że woda zebrała się w wielu miejscach, dodaje, że zebranie wód nazwał morzami.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Rozkaz Boga daje ciałom ich ruch naturalny. Stąd się mówi, że swymi naturalnymi ruchami czynią słowo Jego (Ps 148, 8). Albo też można powiedzieć, że naturze wody odpowiada, by zewsząd otaczała ziemię, podobnie jak powietrze zewsząd otacza wodę i ziemię, lecz z powodu koniecznego celu, by mianowicie zwierzęta i rośliny były na ziemi, trzeba było jakąś część ziemi odsłonić z wody. A to niektórzy filozofowie przypisują działaniu słońca, przez wzniesienie się par osuszających ziemię. Lecz Pismo św. przypisuje to potędze bożej, nie tylko w Ks. Rodzaju, lecz także w (Hi 38, 10), gdzie powiedziano w osobie Pana: Otoczyłem morze brzegami mymi i (Jr 5, 22): A więc się mnie bać nie będziecie, mówi Pan, którym położył piasek granicą morską.
Odpowiedź na piąty zarzut. Według Augustyna, pod ziemią, o której się najpierw wspomina, rozumie się materię pierwszą, teraz zaś ma na myśli sam element ziemi. Albo można powiedzieć według Bazylego (Homil. IV in Hexaem.), że najpierw nazywano ziemię według jej natury, teraz zaś nazywa się ją według jej głównej własności, którą jest suchość. Stąd się mówi, że nazwał suchy ląd ziemią. Albo można powiedzieć z rabinem Mojżeszem, (Doct. Perplex.), że gdziekolwiek się mówi nazwał, oznacza się różnoznaczność nazwy. Stąd najpierw powiedziano, że nazwał światłość dniem, dlatego, że dniem nazywa się także okres 24 godzin, odnośnie do czego powiedziano tamże nastał wieczór i poranek, dzień pierwszy. Podobnie się czyta, że sklepienie, to znaczy powietrze, nazwał niebem, gdyż niebem także nazywa się to, co zostało najpierw stworzone. Podobnie także mówi się tu, że suchy ląd to znaczy tę część, która jest odsłonięta od wód, nazwał ziemią, w odróżnieniu od morza; chociaż nazywa się wspólną nazwą ziemię, czy jest pokryta wodami, czy też odsłonięta. Wszędzie zaś pod tym, że powiedziano nazwał, rozumie się dał naturę, lub właściwość, by można tak nazwać.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.