I, q. 70, a. 1
Czy ciała świecące powinny były być stworzone czwartego dnia
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że ciała świecące nie powinny były być stworzone czwartego dnia. Ciała świecące bowiem są to ciała z natury niezniszczalne. Materia ich nie może zatem istnieć bez ich formy. Lecz ich materia została stworzona przy dziele stwarzania przed wszelkim dniem. Zostały zatem stworzone także i ich formy. Nie zostały więc stworzone czwartego dnia.
Zarzut drugi. Oprócz tego, ciała świecące są jakoby naczyniami światła. Lecz światło zostało uczynione pierwszego dnia. Zatem ciała świecące powinny były być uczynione pierwszego, a nie czwartego dnia.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jak rośliny tkwią w ziemi, tak światła tkwią w sklepieniu niebios. Stąd mówi Pismo św. umieścił je na sklepieniu nieba. Lecz stworzenie roślin opisuje się równocześnie z nadaniem formy ziemi, w której one tkwią. Zatem należy przyjąć równocześnie także stworzenie ciał świecących drugiego dnia, wraz ze stworzeniem sklepienia nieba.
Zarzut czwarty. Oprócz tego słońce i księżyc i inne ciała świecące są przyczyną roślin. Lecz w naturalnym porządku przyczyna wyprzedza skutek. Zatem ciała świecące nie powinny były być uczynione czwartego dnia, lecz trzeciego, lub wcześniej.
Zarzut piąty. Oprócz tego, jest wiele gwiazd, wedle astrologów, większych od księżyca. Nie tylko więc słońce i księżyc należało przyjąć za dwa światła wielkie.
Lecz przeciwnie, wystarcza powaga Pisma św.
Odpowiadam, że mówiąc powtórnie o wszystkich dziełach bożych, mówi Pismo św.: Wykończone zostały tedy niebiosa i ziemia i wszystka ich ozdoba. W tych słowach można rozumieć potrójne dzieło: mianowicie dzieło stworzenia, gdy się czyta, że niebo i ziemia zostały stworzone, lecz bez formy. I dzieło rozróżnienia, przez co niebo i ziemia zostały wykończone, czy to przez formy substancjalne, przypisane materii zupełnie nieuformowanej, jak tego chce Augustyn (Gen. ad litt. lib. I), czy to odnośnie do odpowiedniej ozdoby i porządku, jak mówią inni święci. A do tych dwóch dzieł dodaje się ozdobę. Ozdoba zaś różni się od doskonałości. Wydaje się bowiem, że doskonałość nieba i ziemi należy do tego, co wewnętrznie odpowiada niebu i ziemi, ozdoba zaś temu, co jest różne od nieba i ziemi. Jak na przykład człowiek udoskonala się w swych własnych częściach i formach, ozdabia się zaś szatami lub czymś podobnym. Rozróżnienie zaś niektórych rzeczy okazuje się przede wszystkim przez ruch miejscowy, który wzajemnie je dzieli. I dlatego należy do dzieła ozdoby stworzenie tych rzeczy, które mają ruch na niebie i na ziemi.
Jak zaś powiedziano powyżej (R. LXIX par. 1), przy stwarzaniu wymienia się trzy rzeczy, mianowicie niebo, wodę i ziemię. A te trzy rzeczy także otrzymują formę w dziele rozróżnienia trzech dni: pierwszego dnia niebo; drugiego dnia zostają podzielone wody, trzeciego dnia zostaje podzieloną ziemia, na morze i suchy ląd. I podobnie w dziele upiększenia, pierwszego dnia, którym jest czwarty, powstają światła, które się poruszają na niebie, ku jego ozdobie. Drugiego dnia, którym jest piąty, ptaki i ryby, dla ozdoby środkowego elementu, ponieważ się poruszają w powietrzu i wodzie, które się przyjmuje za jedno. Trzeciego dnia, którym jest szósty, powstają zwierzęta, poruszające się po ziemi, ku ozdobie ziemi. Lecz należy wiedzieć, że co do powstawania ciał świecących, Augustyn się nie różni od innych świętych. Mówi bowiem, że ciała świecące zostały stworzone aktualnie, a nie tylko wirtualnie; sklepienie nieba nie ma bowiem mocy wydawania ciał świecących tak, jak ziemia ma moc wydawania roślin. Stąd Pismo święte nie mówi: Niech wyda sklepienie ciała świecące, tak jak mówi: Niech zrodzi ziemia ziele zielone.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Według Augustyna nie powstaje stąd żadna trudność. Nie przyjmuje bowiem w tych czynnościach następstwa czasu i dlatego nie należy mówić, że materia ciał świecących istniała pod inną formą. Także według tych, którzy przyjmują, że ciała niebieskie mają naturę czterech elementów, nie zachodzi żadna trudność, gdyż można powiedzieć, że otrzymały formę od materii uprzednio istniejącej, jak zwierzęta i rośliny. Lecz według tych, którzy przyjmują, że ciała niebieskie mają inną naturę niż elementy i z natury są niezniszczalne, trzeba powiedzieć, że substancja ciał świecących była stworzoną od początku; lecz najpierw była nieuformowana, a teraz otrzymuje formę; jednak nie przez otrzymanie formy substancjalnej, tylko przez skupienie określonej mocy. Dlatego jednak się nie wspomina o nich na początku, lecz dopiero czwartego dnia, jak mówi Chryzostom (Homil. VI in Gen.), by przez to powstrzymać lud od bałwochwalstwa, okazując, że ciała świecące nie są bogami, dlatego, że nie istniały na początku.
Odpowiedź na drugi zarzut. Według Augustyna nie ma tu żadnej trudności; światło bowiem o którym się mówi pierwszego dnia, było światłem duchowym, teraz zaś powstaje światło cielesne. Jeśli zaś pod światłem stworzonym pierwszego dnia rozumie się światło cielesne, trzeba powiedzieć, że pierwszego dnia zostało światło stworzone według wspólnej natury światła; a czwartego dnia otrzymały ciała świecące pewną określoną moc dla wywoływania określonych skutków; a według tego widzimy, że inne skutki mają promienie słońca, a inne promienie księżyca, i tak dalej. I z powodu tego określenia mocy mówi Dionizy w IV cap. de Div. Nom., że światło słońca, które najpierw nie było uformowane, otrzymało formę czwartego dnia.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Według Ptolomeusza, ciała świecące nie mają stałego miejsca w sferach, lecz mają ruch własny poza ruchem sfer. Stąd mówi Chryzostom (tamże), że nie dlatego się mówi, że je utwierdził na sklepieniu, iż tam są umieszczone, lecz ponieważ rozkazał, by tam były, jak umieścił człowieka w raju, aby tam był. Lecz według zdania Arystotelesa gwiazdy stałe są utwierdzone w orbitach, i poruszają się w rzeczywistości tylko ruchem orbit. Jednak ruch ciał świecących dostrzega się zmysłem, ruchu sfer się zaś w ten sposób nie dostrzega. Mojżesz zaś zniżając się do prostego ludu, opisuje to, co jest widocznym dla zmysłów, jak powiedziano (R. LXVIII, par. 3). Jeśli zaś sklepienie, uczynione drugiego dnia różni się z natury od tego sklepienia, w którym tkwią gwiazdy, chociaż tego zmysłami, które, jak to powiedziano, są oparciem dla Mojżesza, nie można rozróżnić, argument ten upada. Sklepienie zaś w swej niższej części zostało uczynione drugiego dnia. W wyższej zaś części sklepienia zostały umieszczone gwiazdy czwartego dnia, tak, że całość bierze się za coś jednego, odpowiednio do świadectwa zmysłów.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Jak mówi Bazyli, stworzenie ciał świecących wyprzedza rośliny, by zapobiec bałwochwalstwu. Ci bowiem, którzy wierzą, że ciała świecące są bogami, mówią, że rośliny pierwotnie od nich pochodzą. Chociaż, jak mówi Chryzostom, jak rolnik współdziała przy powstawaniu roślin, tak też i ciała świecące współdziałają przez swoje ruchy.
Odpowiedź na piąty zarzut. Jak mówi Chryzostom, mówi się o dwóch wielkich światłach, nie tyle ilościowo, co odnośnie do ich skuteczności i mocy. Chociaż bowiem inne gwiazdy są większe ilościowo od księżyca, jednak skutek księżyca odczuwa się bardziej w niższym świecie. Wydaje się także większym od innych gwiazd dla zmysłów.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.