I, q. 70, a. 2
Czy przyczyna stworzenia ciał świecących jest odpowiednio podana
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że przyczyna stworzenia ciał świecących nie jest odpowiednio podana. Powiedziano bowiem (Jr 10, 2): znamion niebieskich nie bójcie się, których się boją poganie. Zatem nie zostały ciała świecące stworzone na to, by były znakami.
Zarzut drugi. Znak przeciwstawia się przyczynie. Lecz ciała świecące są przyczyną tego, co się dzieje tu na ziemi. A zatem nie są znakami.
Zarzut trzeci. Oprócz tego rozróżnienie czasów i dni zaczęło się od pierwszego dnia. Zatem ciała świecące nie zostały uczynione na czasy jak na dni i lata, to znaczy celem ich rozróżnienia.
Zarzut czwarty. Oprócz tego nic nie zostaje uczynione dla czegoś niższego od siebie, gdyż cel jest wyższy od środków do celu (Topic. III, 1). Lecz ciała świecące są wyższe od ziemi. Nie zostały zatem uczynione na to, by oświecały ziemię.
Zarzut piąty. Oprócz tego księżyc nie rządzi nocą, gdy jest na nowiu. Jest zaś prawdopodobne, że księżyc został w tej fazie stworzony, od niej bowiem ludzie zaczynają liczyć. Księżyc zatem nie został stworzony na to, by rządził nocą.
Lecz przeciw temu wystarcza powaga Pisma św.
Odpowiadam, że jak powyżej powiedziano (R. LXV, 2), można powiedzieć, że jakieś stworzenie zostało uczynione albo dla właściwego sobie czynu, albo dla innego stworzenia, albo dla całego wszechświata, albo dla chwały bożej. Lecz Mojżesz dla odwiedzenia ludu od bałwochwalstwa, wspomniał tylko o tej przyczynie, dla której te ciała zostały uczynione dla pożytku ludzi. Stąd powiedziano w (Pwt 4, 19): abyś też snać podniósłszy oczy ku niebu, na widok słońca i księżyca i wszystkich gwiazd niebieskich, uwiedziony błędem, nie kłaniał się im i nie służył, bo stworzył je Pan, Bóg twój, na pożytek dla wszystkich narodów. Ten pożytek zaś tłumaczy na początku Księgi Rodzaju w trojaki sposób.
Po pierwsze bowiem pożytek ciał świecących odnosi się do wzroku, który kieruje w działaniu, i najbardziej jest potrzebny dla poznawania rzeczy. I odnośnie do tego mówi: aby świeciły na sklepieniu nieba, a oświecały ziemię. Po drugie odnosi się on do zmiany pór roku, przez które usuwa się zmęczenie, i zachowuje zdrowie i zaopatruje się człowiek w konieczną żywność, czego by nie było, gdyby było zawsze lato, albo zima. I odnośnie do tego mówi niech będą na czasy jak na dni i lata. Po trzecie odnosi się do stosownego rozkładu pracy i zajęć, dlatego, że od ciał świecących otrzymujemy zapowiedź czasu deszczowego lub pogodnego, od którego zależy rodzaj zajęć. I odnośnie do tego mówi niech będą na znaki.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Ciała świecące są dane na znaki zmian w stworzeniach cielesnych, ale nie tych zmian, które zależą od wolnej woli.
Odpowiedź na drugi zarzut. Przyczyna zmysłowa wiedzie nas czasem do poznania przyczyny ukrytej, jak i naodwrót. Stąd nic nie przeszkadza, by przyczyna zmysłowa była znakiem. Dlatego jednak nazywa je raczej znakami, niż przyczynami, by usunąć sposobność do bałwochwalstwa.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Pierwszego dnia powstało ogólne rozróżnienie czasu na dzień i noc, według ruchu dziennego, wspólnego dla całego nieba, i można rozumieć, że ruch ten rozpoczął się pierwszego dnia. Lecz szczególne rozróżnienia dni i czasów, odnośnie do tego, że jeden dzień jest cieplejszy od drugiego, jedna pora od drugiej, i jeden rok od drugiego roku, powstają według poszczególnych ruchów gwiazd, i można rozumieć, że się zaczęły czwartego dnia.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Przez oświecanie ziemi rozumie się pożytek człowieka, który przez to, że posiada duszę, wyższy jest od ciał świecących. Nic jednak nie przeszkadza, by można powiedzieć, że wyższe stworzenie zostało uczynione dla niższego, nie o ile się je rozważa samo w sobie, lecz w stosunku do całości wszechświata.
Odpowiedź na piąty zarzut. Księżyc gdy jest w pełni, wschodzi wieczorem, a zachodzi rano i tak rządzi nocą. I jest dosyć prawdopodobnym, że księżyc został stworzony w pełni, podobnie jak i trawy zostały uczynione w stanie doskonałym, wydające nasienie, i podobnie zwierzęta i człowiek. Chociaż bowiem naturalny bieg rzeczy idzie od niedoskonałego do doskonałego, jednak absolutnie doskonałe jest wcześniejsze od niedoskonałego. Augustyn tego jednak nie twierdzi, gdyż powiada, iż nie jest rzeczą nieodpowiednią, by Bóg uczynił rzeczy niedoskonałe, a potem je sam udoskonalił.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.