I, q. 74, a. 3
Czy Pismo św. używa odpowiednich wyrazów, by opisać dzieła sześciu dni
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Pismo św. nie używa odpowiednich wyrazów, by opisać dzieła sześciu dni. Jak bowiem przez Słowo Boże zostało uczynione światło i sklepienie nieba, i tym podobne dzieła, tak też i ziemia i niebo; gdyż wszystko się przez nie stało, jak powiedziano (J 1, 3). Zatem przy stworzeniu nieba i ziemi należało wspomnieć o Słowie Bożym, jak i przy innych dziełach.
Zarzut drugi. Oprócz tego, Bóg stworzył wodę, nie wspomina się jednak o jej stworzeniu. Niewystarczająco się więc opisuje stworzenie rzeczy.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jak powiedziano w (Rdz 1, 31): Widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre. Należało więc powiedzieć o każdym dziele: Widział Bóg, że jest dobrze. Jest więc rzeczą nieodpowiednią, by to opuszczać, mówiąc o dziele stworzenia i o dziele drugiego dnia.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, Duch Boży jest Bogiem. Dla Boga zaś nie jest odpowiednim ani by się unosił, ani by zajmował jakieś miejsce. Nieodpowiednio się więc mówi, że Duch Boży unosił się nad wodami.
Zarzut piąty. Oprócz tego nie czyni się tego, co już jest uczynione. Niewłaściwie więc po powiedzeniu: Rzekł Bóg: niech się stanie sklepienie między wodami, i stało się tak, dodaje się: I uczynił Bóg sklepienie. I to samo odnosi się do innych dzieł.
Zarzut szósty. Oprócz tego rano i wieczór nie dzielą dnia dostatecznie, dzień ma bowiem wiele części. Niestosownie więc powiedziano nastał wieczór i poranek dzień wtóry, czy też trzeci.
Zarzut siódmy. Oprócz tego nie jedno, lecz pierwsze odpowiada drugiemu i trzeciemu. Należało więc powiedzieć: Nastał wieczór i poranek dzień pierwszy (primus), gdzie powiedziano dzień jeden (dies unus).
Odpowiadam na pierwszy zarzut, że według Augustyna o Osobie Syna wspomina się tak przy pierwszym stworzeniu rzeczy, jak przy rozróżnieniu rzeczy i ich ozdobie, jednak inaczej w pierwszym, a inaczej w drugim wypadku. Rozróżnienie bowiem i ozdoba należą do nadania formy rzeczy. Jak bowiem nadanie formy dziełu sztuki odbywa się przez jego formę, która jest w umyśle twórcy, i którą można nazwać słowem jego umysłu, tak nadanie formy całemu stworzeniu odbywa się przez Słowo Boże. I dlatego w dziele rozróżnienia i ozdoby wspomina się o Słowie. Przy stwarzaniu zaś wspomina się o Synu jako o początku, gdy się mówi: Na początku stworzył Bóg; gdyż przez stworzenie rozumie się uczynienie materii nieuformowanej. Według tych zaś, którzy przyjmują, że elementy zostały na początku stworzone we własnych formach, należy inaczej powiedzieć. Bazyli bowiem mówi, że przez to, iż się powiada: Rzekł Bóg, wnosi się pojęcie panowania bożego. Pierwej zaś należało wspomnieć o powołaniu do bytu stworzenia, które miało słuchać, niż o panowaniu bożym.
Odpowiedź na drugi zarzut. Według Augustyna (De Gen. ad litt. lib. VII), pod niebem rozumie się nieuformowaną naturę duchową, pod ziemią zaś materię nieuformowaną wszystkich ciał. I tak żadne stworzenie nie zostało opuszczone. Według zaś Bazylego (Homil. I in Hexaem.), przyjmuje się niebo i ziemię jako dwa krańce, a w nich mieści się pojęcie rzeczy pośrednich, a to dlatego, że wszystkie rzeczy pośrednie poruszają się albo ku niebu, jeżeli są lekkie, albo ku ziemi, jeżeli są ciężkie. Inni zaś mówią, że pod nazwą ziemi zwykle rozumie Pismo św. wszystkie cztery elementy. Stąd w (Ps 148), po powiedzeniu Chwalcie Pana na ziemi dodaje się: Ogniu, gradzie, śniegu, lodzie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. W opisie dzieła stworzenia przyjmuje się coś odpowiadającego słowom: Widział Bóg, że to lub owo było dobrze, powiedzianym o dziele rozróżnienia i ozdoby. Aby to zrozumieć, należy rozważyć, że Duch Święty jest miłością. Dla dwóch rzeczy bowiem, jak mówi Augustyn w 1 super Gen. ad Litt., Bóg kocha stworzenie Swoje, by po pierwsze istniało, po drugie by wiecznie trwało: Aby więc istniało to co ma istnieć wiecznie, mówi się, że Duch Boży unosił się ponad wodami, (rozumiejąc przez to wodę, oznaczającą materię nieuformowaną, podobnie jak miłość twórcy unosi się nad jakąś materią, z której ma utworzyć swe dzieło); aby zaś trwało co uczynił mówi się: Widział Bóg, że było dobrze. Wyrażają te słowa bowiem pewne upodobanie Boga Twórcy w rzeczy utworzonej: nie jakoby w inny sposób poznawał, lub by Mu się inaczej podobało stworzenie, które uprzednio uczynił. I tak w obu dziełach, w dziele stworzenia i w dziele uformowania można się dorozumiewać Trójcy Osób. W dziele stworzenia mianowicie, można się dorozumiewać Osoby Ojca, w Bogu stwarzającym; osoby Syna w początku, w którym stwarzał, osoby Ducha świętego, w Duchu, który się unosił nad wodami. W dziele uformowania zaś, można się dorozumieć Osoby Ojca, gdy Bóg przemawia, osoby Syna, w Słowie którym przemawia, Osoby Ducha świętego w upodobaniu Boga, gdy widział, że jest dobrze to, co uczynił. W opisie dzieła drugiego dnia nie powiedziano zaś widział Bóg, że było dobrze, dlatego, że dzieło rozdzielenia wód tego dnia się rozpoczyna, a dokonuje się trzeciego dnia, stąd to, co się mówi o trzecim dniu, odnosi się także do drugiego. Albo też dlatego, że rozróżnienie opisane drugiego dnia, odnosi się do rzeczy, które dla ludu nie są oczywiste, i dlatego nie posługuje się tu Pismo św. słowami, wyrażającymi uznanie dla tego dzieła. Albo też dlatego, że pod sklepieniem rozumie się powietrze wraz z chmurami, które nie należy do trwałych części we wszechświecie, czyli do głównych części świata. I te trzy powody przyjmuje Rabin Mojżesz (Doct. Perplex). Niektórzy zaś podają znaczenie mistyczne ze strony liczby. Mianowicie liczba dwa odstępuje od doskonałości jedności, dlatego nie wyraża Pismo św. uznania dla dzieła drugiego dnia.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Rabin Mojżesz (tamże) pod Duch boży rozumie powietrze lub wiatr, jak to też rozumiał Platon. I powiada, że się mówi Duch Boży, ponieważ Pismo św. zwykle tchnienie wiatru przypisuje Bogu. Lecz według Świętych, przez Duch Boży, rozumie się Duch św. O Nim się mówi, że unosił się nad wodami, to znaczy nad materię nieuformowaną według Augustyna (de Gen. contra Manich.), aby nie przypuszczano, że Bóg kocha dzieła, które ma uczynić, z konieczności, jakoby ich potrzebował, miłość bowiem podlega przedmiotowi swemu. Słusznie się zaś podaje, że Duch poruszał się nad tym, co było nieskończone i niedoskonałe, gdyż nie było tu ruchu co do miejsca, Lecz co do przewyższającej wszystko mocy, jak mówi Augustyn 1 Super Gen. ad Litt. (cap. VII). Według Bazylego zaś unosił się nad elementem wody, to znaczy rozgrzewał i ożywiał naturę wód, wlewając siłę życiową temu, co rozgrzewał, podobnie jak kura kurczętom. Woda bowiem posiada szczególnie moc żywotną, gdyż wiele zwierząt rodzi się w wodzie a nasienie wszystkich zwierząt jest wilgotne. A także życie duchowe nadaje się przez wodę chrztu świętego. Stąd powiedziano (J 3, 5): jeśli się kto nie odrodzi z wody, a z Ducha świętego.
Odpowiedź na piąty zarzut. Według Augustyna (De Gen. ad Litt. lib. II) oznacza się przez te trzy zdania trojaki byt rzeczy; pierwszy mianowicie byt rzeczy w Słowie, przez to, że powiedziano Niech się stanie, po drugie byt rzeczy w umyśle anielskim, przez to, że powiedziano Stało się, po trzecie byt rzeczy we własnej naturze, przez to, że powiedziano uczynił. A ponieważ pierwszego dnia, opisuje się stworzenie aniołów, nie potrzeba było tam dodawać uczynił. Według innych zaś można powiedzieć, że w tym powiedzeniu Rzekł Bóg: Niech się stanie, wprowadza się rozkaz Boga, odnośnie do stworzenia. Przez to zaś, że powiedziano stało się, wprowadza się pojęcie dokonania dzieła. Należało zaś dodać w jaki sposób się to stało, zwłaszcza ze względu na tych, którzy powiedzieli, że wszystkie rzeczy widzialne uczynił przez aniołów. I dlatego, by to usunąć, dodaje się, że sam Bóg uczynił. Stąd w poszczególnych dziełach, po powiedzeniu i stało się tak, dodaje się jakiś czyn Boga, albo uczynił, albo rozdzielił, albo nazwał, i tym podobnie.
Odpowiedź na szósty zarzut. Według Augustyna przez wieczór i poranek rozumie się poznanie wieczorne i ranne w aniołach, o których była mowa powyżej (R. LVIII par. 6. 7). Albo według Bazylego (tamże) zwykło się nazywać cały czas od jego głównej części, mianowicie od dnia; jak na przykład powiedział Jakub (Rdz 47, 9): Dni życia mego, nie wspominając wcale o nocy. Wieczór zaś i poranek przyjmuje się jako kresy dnia, którego ranek jest początkiem, a wieczór końcem. Albo dlatego, że przez wieczór oznacza się początek nocy, przez ranek początek dnia. Odpowiednim zaś było, by tam gdzie się wspomina o pierwszym rozdzieleniu rzeczy, oznaczało się tylko początki czasów. Najpierw się zaś wspomina wieczór, gdyż, skoro dzień się rozpoczął od światła, pierwej spotykamy kres światła, którym jest wieczór, niż kres ciemności i nocy, którym jest ranek. Lub, według Chryzostoma, ma to oznaczać, że dzień naturalny nie kończy się wieczorem, lecz porankiem.
Odpowiedź na siódmy zarzut. Dzień pierwszy mówi się przy pierwszym ustanowieniu dnia, by oznaczyć, że okres dwudziestu czterech godzin należy do jednego dnia. Przez to więc, że się mówi pierwszy, naprzód się oznacza miarę dnia naturalnego. Albo dlatego, by oznaczał, że się dzień kończy powrotem słońca do jednego i tego samego punktu. Albo dlatego, że ukończywszy siedem dni, powraca się do pierwszego dnia, który jest tym samym, co ósmy. I te trzy powody wyznacza Bazyli (tamże).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.