I, q. 74, a. 2
Czy wszystkie te dni są jednym dniem
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że wszystkie te dni są jednym dniem. Powiedziano bowiem w (Rdz 2, 4-5): Te są dzieje nieba i ziemi, gdy zostały stworzone: Wówczas kiedy uczynił Pan Bóg niebo i ziemię, żadna różdżka polna nie wzeszła jeszcze na ziemi. W jednym zatem dniu uczynił niebo i ziemię i różdżkę polną. Lecz niebo i ziemię uczynił pierwszego dnia, lub raczej przed wszelkim dniem, różdżkę polną zaś trzeciego dnia. A zatem jednym dniem jest dzień pierwszy i trzeci, a stąd i wszystkie inne dni.
Zarzut drugi. Oprócz tego. Powiedziano (Syr 18, 1): który żyje na wieki, wszystko równocześnie stworzył. Lecz tak by nie było, gdyby było więcej dni dla dokonania tych dzieł, gdyż wiele dni nie może być równocześnie. Nie ma zatem wielu dni, lecz jest tylko jeden dzień.
Zarzut trzeci. Oprócz tego siódmego dnia zaprzestał Bóg stwarzania nowych dzieł. Jeśli więc siódmy dzień jest różny od innych dni, wynika stąd, że Bóg tego dnia nie uczynił. A to jest niemożliwe.
Zarzut czwarty. Oprócz tego, całe dzieło, które się przypisuje jednemu dniowi, uczynił w jednej chwili, skoro powiedziano o poszczególnych dniach: Rzekł i stało się tak. Jeśli więc następne dzieło zachował na inny dzień, wynikałoby stąd, że w pozostałej części owego dnia zaprzestał działania, które by było zbyteczne. Dzień przeznaczony dla następnego dzieła jest więc tym samym dniem, co dzień przeznaczony dla dzieła poprzedniego.
Lecz przeciwnym jest co powiedziano w (Rdz 1): I nastał wieczór i poranek dzień wtóry i dzień trzeci i tym podobnie. Wtóry zaś i trzeci nie można powiedzieć, jeśli jest tylko jeden. Zatem wszystkie te dni nie były jednym dniem.
Odpowiadam, że w tym zagadnieniu Augustyn się nie zgadza z innymi komentatorami. Augustyn bowiem chce i w Super Gen. ad Litt. (lib. IV) i XI de Civ. Dei (V cap.) i ad Orosium (Dialog. Sexaginta quinque Quaest. qu. XXVII), by wszystkie dni, zwane siedmioma dniami, były jednym dniem, siedmiorako przedstawiającym rzeczy. Inni zaś komentatorowie uważają, że było siedem różnych dni, a nie tylko jeden. Te zaś dwa zdania, jeśli się odnoszą do wykładu dosłownego znaczenia Księgi Rodzaju, bardzo się od siebie różnią. Według Augustyna bowiem (tamże), pod dniem rozumie się poznanie umysłu anielskiego, tak, by pierwszy dzień był poznaniem pierwszego dzieła bożego, drugi dzień poznaniem drugiego dzieła i tak dalej. I mówi się, że każde dzieło zostało uczynione jakiegoś dnia, gdyż niczego Bóg nie stworzył w przyrodzie, czego by nie wycisnął w umyśle anielskim. Umysł ten może tę wielość poznawać równocześnie, przede wszystkim w Słowie, w którym wszelkie poznanie anielskie się udoskonala i kres swój znajduje. I tak rozróżnia się dzień według naturalnego porządku rzeczy poznawanych, a nie według następstwa poznawania, lub następstwa stwarzania rzeczy. Poznanie zaś anielskie można nazwać właściwie i prawdziwie dniem, skoro światło, będące przyczyną dnia, znajduje się właściwie w rzeczach duchowych, jak mówi Augustyn (De Gen. ad Litt. lib. IV). Według innych zaś, okazuje się przez te dnie tak następstwo dni w czasie, jak i następstwo stworzenia rzeczy. Lecz jeśli się te dwa zdania odnosi do sposobu stworzenia rzeczy, nie widzi się wielkiej różnicy. A to z dwóch powodów, w wykładaniu których różni się Augustyn od innych, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Po pierwsze mianowicie dlatego, że Augustyn pod ziemią i wodą najpierw stworzoną rozumie materię cielesną zupełnie nieuformowaną; pod stworzeniem zaś sklepienia i zebraniem wód i ukazaniem się lądu, rozumie nadanie form materii cielesnej. Inni zaś święci przez ziemię i niebo najpierw stworzone rozumieją same elementy świata, istniejące pod właściwymi swymi formami, przez późniejsze zaś dzieła rozumieją pewne rozróżnienie w ciałach pierwej istniejących, jak to powyżej powiedziano (R. LXIX, par. 1). Po drugie zaś różnią się co do stworzenia roślin i zwierząt, o których inni twierdzą, że zostały aktualnie stworzone w dziele sześciu dni, Augustyn zaś twierdzi, że zostały stworzone tylko w możności. Co do tego więc, że Augustyn przyjmuje, iż dzieła sześciu dni zostały dokonane naraz, mamy zgodność odnośnie do obu sposobów tłumaczenia stworzenia rzeczy. Według obu bowiem sposobów, w pierwszym stworzeniu rzeczy materia była pod formami substancjalnymi elementów, i według obu, przy pierwszym stworzeniu rzeczy, nie było aktualnie roślin i zwierząt. Lecz pozostaje różnica w czterech punktach. Według bowiem innych świętych, po pierwszym powołaniu do bytu stworzeń, był pewien czas, w którym po pierwsze nie było światła, po drugie, sklepienie nie było uformowane, po trzecie ziemia była pokryta wodami i po czwarte nie były uformowane ciała świecące na niebie. Według wykładu Augustyna nie potrzeba zaś tego przyjmować. Aby więc nie przesądzać żadnego zdania, należy odpowiedzieć na wszystkie argumenty.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Tego dnia, w którym Bóg stworzył niebo i ziemię, stworzył także wszelką różdżkę polną, nie aktualnie, gdyż żadna nie wzeszła jeszcze na ziemi, to znaczy stworzył ją w możności. A to Augustyn przypisuje trzeciemu dniowi, inni zaś pierwszemu stworzeniu rzeczy.
Odpowiedź na drugi zarzut. Bóg stworzył wszystko równocześnie odnośnie do substancji rzeczy w pewien sposób nieuformowanej. Lecz odnośnie do uformowania dokonanego przez rozróżnienie i ozdobę, nie stworzył wszystkiego równocześnie. Stąd znaczenie wyrazu stworzenia.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Siódmego dnia Bóg zaprzestał stwarzania nowych dzieł, jednak nie zaprzestał rozmnażania jednych z drugich; a do tego rozmnażania należy to, że po pierwszym dniu następują inne.
Odpowiedź na czwarty zarzut. To, że wszystko nie zostało od razu rozdzielone i ozdobione, nie pochodzi z niemocy Boga, jakoby Bóg potrzebował czasu do działania, lecz potrzebne jest na to, by zachować porządek wśród stwarzania rzeczy. Stąd trzeba było wyznaczyć różne dni różnym stanom, w których się świat znajdował. Zawsze jednak przez dzieło następne został dodany światu nowy stan doskonałości.
Odpowiedź na piąty zarzut. Według Augustyna ten porządek dni należy odnieść do naturalnego porządku dzieł, które się przypisuje poszczególnym dniom.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.