I, q. 9, a. 2
Czy być niezmiennym jest swoistą właściwością Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że być niezmiennym nie jest swoistą właściwością Boga. Powiada bowiem Filozof w II Metaph., że materia jest we wszystkim tym, co się porusza. Lecz niektóre substancje stworzone, jak aniołowie i dusza nie mają materii, jak to się niektórym wydaje. Zatem być niezmiennym nie jest swoistą właściwością Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego wszystko co się porusza, porusza się dla jakiegoś celu; co więc już doszło do ostatecznego celu, nie porusza się. Lecz niektóre stworzenia już doszły do ostatecznego celu, jak na przykład wszyscy błogosławieni. Zatem niektóre stworzenia są nieruchome.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wszystko co jest niestałe, jest zmienne. Lecz formy są niezmienne; powiedziano bowiem w księdze Sex Princip. cap. I, że forma jest to istotność składająca się z pojedynczego i niezmiennego. A więc byt niezmienny nie jest swoistą właściwością samego tylko Boga.
Lecz przeciwnym temu jest co mówi Augustyn w księdze De Natura Boni Cap. 1.: Sam tylko Bóg jest niezmienny; te rzeczy zaś które uczynił, ponieważ są z niczego, są zmienne.
Odpowiadam, że sam tylko Bóg jest zupełnie niezmienny. Każde zaś stworzenie w jakiś sposób jest zmienne. Należy bowiem wiedzieć, że dwojako można coś nazwać zmiennym. Jednym sposobem przez możność, która w nim się znajduje; drugim sposobem przez moc, która jest w czymś drugim. Nie było bowiem możliwym, by jakiekolwiek stworzenia zanim istniały, zaistniały przez jakąś potęgę stworzoną, skoro żadna rzecz stworzona nie jest wieczna; lecz jedynie przez potęgę Boga, o ile Bóg mógł je do bytu przywieźć. Jak zaś od woli Boga zależy, że przywodzi rzecz do bytu, tak od woli Jego zależy, by rzeczy w bycie zachował; nie inaczej je bowiem zachowuje w bycie, jak ustawicznie im byt dając; stąd gdyby usunął od nich swoje działanie, wszystkie powróciłyby do nicości, jak to widać u Augustyna IV super Gen. ad litt. Cap. XII. Jak więc było w mocy Stwórcy, by rzeczy zaistniały, zanim istniały same w sobie, tak jest w mocy Stwórcy, by nie istniały, kiedy już istnieją same w sobie. Tak tedy przez moc, która jest w drugim, t. zn. w Bogu, są zmienne, o ile przez Niego mogły były być powołane do bytu, a z bytu mogą być sprowadzone do niebytu.
Jeśli zaś mówi się, że coś jest zmienne przez moc w nim samym istniejącą, tak w jakiś sposób każde stworzenie jest zmienne. W stworzeniu jest bowiem dwojaka moc, mianowicie czynna i bierna. Nazywam zaś mocą bierną taką, według której coś może osiągnąć swoją doskonałość, czy to co do bytu, czy to co do dopięcia celu. Jeśli zaś rozważa się zmienność rzeczy co do możności w bytowaniu, to w ten sposób nie ma zmienności we wszystkich stworzeniach; lecz tylko w tych, w których to co jest w nich możliwym, może trwać w niebycie. Stąd w niższych ciałach istnieje zmienność i co do bytu substancjalnego; ponieważ ich materia może istnieć przy pozbawieniu ich formy substancjalnej; i co do bytu przypadłościowego, jeśli podmiot dopuszcza brak przypadłości: tak jak ten podmiot człowiek dopuszcza nie białe, a przeto może zmieniać się od białego do niebiałego. Jeśli zaś byłaby taka przypadłość, która by wynikała z istotnościowych pierwiastków podmiotu, brak owej przypadłości nie może istnieć wraz z podmiotem. Stąd podmiot nie może zmieniać się odnośnie do owej przypadłości, tak jak śnieg nie może stać się czarnym. W ciałach zaś niebieskich materia nie dopuszcza braku formy, ponieważ cała możność materii uzyskuje swoją doskonałość przez formę. I przeto nie są zmienne co do bytu istotnościowego, lecz co do bytu miejscowego, ponieważ podmiot dopuszcza brak tego lub owego miejsca. Substancje zaś niecielesne, ponieważ są formami istniejącymi same przez się, które jednak tak się mają do swego bytu jak możność do czynu, nie dopuszczają braku owego czynu, ponieważ byt wynika z formy, a nic nie psuje się, jak tylko przez to, że traci formę. Stąd w samej formie nie ma możności do niebytu. A przeto tego rodzaju substancje są nieruchome i niezmienne do bytu. I o tym właśnie mówi Dionizy IV c. De div. nom., że substancje umysłowe stworzone, wolne są od rodzenia i od każdej zmiany, tak jak i niecielesne i niematerialne. Pozostaje w nich jednak dwojaka zmienność. Jedna odnosi się do tego, że są w możności do celu; i w ten sposób jest w nich zmienność co do wyboru od dobra do zła, jak powiada Damascen (Fid. orth. l. II c. 3). Inna co do miejsca, o ile skończoną swoją mocą mogą dosięgnąć pewnych miejsc, których poprzednio nie dosięgały; a tego o Bogu nie można powiedzieć, który swoją nieskończonością zapełnia wszystkie miejsca, jak to powyżej powiedziano (R. VIII, par. 2). W ten sposób więc w każdym stworzeniu jest możność zmiany; albo co do bytu substancjalnego, tak jak ciała podlegające zepsuciu, albo co do bytu miejscowego tylko, tak jak ciała niebieskie, albo co do skierowania do celu i zastosowywania mocy do różnych przedmiotów, tak jak u aniołów; i powszechnie biorąc, wszystkie w ogóle stworzenia są zmienne wedle mocy Stwarzającego, w którego władzy jest ich byt i niebyt. Stąd skoro Bóg w żaden z owych sposobów nie jest zmienny, Jego swoistą właściwością jest być zupełnie niezmiennym.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Zarzut ten pochodzi od tego, co jest zmienne co do bytu substancjalnego lub przypadłościowego. Takim bowiem ruchem zajmowali się filozofowie.
Odpowiedź na drugi zarzut. Dobrzy aniołowie ponad niezmienność bytowania, która z natury jest ich własnością, posiadają niezmienność wyboru z mocy bożej. Lecz pozostaje w nich zmienność co do miejsca.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Formy nazywają się niezmiennymi, ponieważ nie mogą być podmiotem zmiany; podlegają jednak zmianie, o ile podmiot odnośnie do nich się zmienia. Stąd jest jasnym, że o ile są, o tyle się zmieniają. Nie nazywają się bowiem bytami, jakoby były podmiotem bytu, lecz ponieważ przez nie coś istnieje.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.