W tym wpisie przytoczę wypowiedzi różnych krytyków tekstualnych, teologów i/lub badaczy w odniesieniu do Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, oraz 2 P 1,1Symon Piotr, sługa i Apostół Jezusów Chrystusów, tym, którzy równą z nami wiarę otrzymali przez sprawiedliwość Boga naszego i Zbawiciela Jezusa Chrystusa. i bóstwa Chrystusa. Mówiąc konkretnie, będę cytował te autorytety, aby sprawdzić, czy były świadome konkretnej konstrukcji greckiej, o której w 1798 roku pisał Granville Sharp, a która dotyczy użycia the definite article w tekstach skupiających się na bóstwie naszego Pana i Zbawiciela Jezusa Chrystusa.
Sharp odkrył, że ilekroć dwa pojedyncze, osobowe rzeczowniki/imiesłowy/przymiotniki, które nie są nazwami własnymi, są połączone greckim spójnikiem kai („i”), przy czym the definite article pojawia się tylko przed pierwszym rzeczownikiem/imiesłowem/przymiotnikiem, wówczas oba rzeczowniki/imiesłowy/przymiotniki odnoszą się do jednej osoby lub do tej samej osoby.
Erazm
Poniższe cytaty pochodzą z dzieła Collected Works of Erasmus: Paraphrases on the Epistles to Timothy, Titus and Philemon, the Epistles of Peter and Jude, the Epistle of James, the Epistles of John, and the Epistle to the Hebrews, w tłumaczeniu i z opracowaniem Johna J. Batemana, opublikowanego przez University of Toronto Press w 1994 roku. Wszystkie wyróżnienia pochodzą ode mnie.
„… Jaśniejący tą samą chwałą, nasz Pan i Zbawiciel Jezus Chrystus objawi się razem z Ojcem i udzieli swoim członkom tej samej chwały nieśmiertelności, którą sam jaśnieje.17…” (s. 63)
17 Erazm idzie śladem Ambrosiastera, który niemal jako jedyny spośród Ojców wczesnego Kościoła rozumie wyrażenie „nasz wielki Bóg i Zbawiciel Jezus Chrystus” jako odnoszące się osobno do Ojca i Syna, a nie wyłącznie do Jezusa. Stanowisko to wciągnęło Erazma w endless controversy, zwłaszcza z Lee, Sancho Carranzą i grupą hiszpańskich mnichów; por. adnotacja do Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, (magni del et salvatoris] LB vi 9710; Responsio ad annotationes Lei LB ix 2736-2748; Apologia ad Carranzam LB ix 4HD-412C; oraz Apologia adversus monachos LB IX 1O43C. Modern scholars są równie podzieleni co do znaczenia tego wyrażenia; por. Fee Titus, Kelly Pastoral Epistles i Spicq Epitres pastorales do 2,13 oraz Murray J. Harris, „Titus 2:13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, and the Deity of Christ” Pauline Studies: Essays Presented to Professor F.F. Bruce on His 80th Birthday pod redakcją Donalda A. Hagnera. (s. 290)
Erazm wyraźnie nie był świadom tej reguły gramatyki greckiej.
To, co Erazm napisał na temat innego spornego tekstu, mianowicie 1 J 5,7Albowiem trzéj są, którzy świadectwo dają na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty; a ci trzéj jedno są., który mówi, że Ojciec, Słowo i Duch są jedno, jest również ciekawe:
W jakież zbroje był odziany, gdy przyszedł? Jezus Chrystus przyszedł przez wodę i krew: przez wodę, aby zmyć z nas grzechy, przez krew, aby obdarzyć nas nieśmiertelnym życiem.6 Choć wolny od wszelkiego grzechu, pragnął zostać ochrzczony, aby zapewnić nam niewinność.7 Pragnął umrzeć na krzyżu, aby otworzyć nam drogę do nieśmiertelności. Te dwa znaki nie były jedynymi, przez które dał świadectwo, że jest Chrystusem i Zbawicielem, to, że przyjął chrzest jak grzesznik i umarł na krzyżu jak złoczyńca, choć On jeden ze wszystkich był wolny od wszelkiego grzechu. Duch również, ukazując się w postaci gołębicy, dał o Nim świadectwo,8 że to On jest Tym, którego Ojciec dał, aby był Zbawicielem świata. Ponieważ Duch również jest prawdą, tak jak Ojciec i Syn. Prawda ich wszystkich trzech jest jedna, jak jedna jest natura ich wszystkich trzech. Albowiem9 na niebie trzej dają świadectwo Chrystusowi: Ojciec, Słowo i Duch. Ojciec, który nie raz, lecz dwa razy wydał swój głos z nieba10 i publicznie zaświadczył, że Ten jest Jego umiłowanym Synem, w którym nie znalazł żadnej winy; Słowo, które dokonując tylu cudów oraz umierając i zmartwychwstając, wykazało, że On jest prawdziwym Chrystusem, zarazem Bogiem i człowiekiem, pojednawcą Boga i ludzkości; Duch Święty, który zstąpił na Jego głowę podczas chrztu11 i po zmartwychwstaniu uniósł się nad uczniami.12 Zgodność tych trzech jest absolutna. Ojciec jest sprawcą, Syn posłańcem, Duch tchnieniem. Podobnie na ziemi są trzy rzeczy, które świadczą o Chrystusie: ludzki duch, którego złożył na krzyżu, woda oraz krew, która wypłynęła z Jego boku w śmierci.13 I ci trzej świadkowie są zgodni.14 Świadczą oni, że był człowiekiem. Pierwsza trójka ogłasza Go Bogiem.15 (s. 197-198)
6 Pogląd, że w 5,6 „woda” odnosi się do chrztu Chrystusa, a „krew” do Jego męki i śmierci, pojawia się u Bedy Exp 1 loannis CCL 121 320:64-321:69 / Hurst 216. Bede widzi również w tych słowach odniesienie do sakramentów chrztu i Eucharystii. Zob. Brown Epistles 572-8, gdzie znajduje się przegląd różnych interpretacji słów „przez wodę i krew”.
7 To, że Jezus, który był bez grzechu, poddał się chrzcowi pokuty, stanowiło problem zarówno w Kościele pierwotnym, jak i później. Zob. np. Robert H. Gundry Matthew: A Commentary on His Literary and Theological Art (Grand Rapids, Mich 1982) 50-1 do Mt 3,14A Jan mu nie dopuszczał, mówiąc: Ja mam być ochrzczon od ciebie, a ty idziesz do mnie? oraz C.E.B. Cranfield The Gospel According to Saint Mark (Cambridge 1985) 51-2. Ten drugi przytacza pogląd Kalwina, że Jezus pozwolił się ochrzcić po to, „aby uświęcić chrzest w swoim własnym ciele, abyśmy mieli go z Nim wspólnego”. Własne rozwiązanie tego problemu przez Erazma można znaleźć w parafrazie do Mt 3,14-15A Jan mu nie dopuszczał, mówiąc: Ja mam być ochrzczon od ciebie, a ty idziesz do mnie? (LB VII i/A-D), gdzie dowodzi on, że wszystkiemu, czemu Jezus poddał się w czasie swego życia, obrzezaniu, oczyszczeniu w Świątyni, chrzcowi, biczowaniu, ukrzyżowaniu, nie poddał się dla siebie, lecz dla nas: aby udzielić nam swojej niewinności [tj. sprawiedliwości] i dać nam przykład do naśladowania. Myśl, że życie Jezusa jest przykładem dla wierzących, ma charakter patrystyczny; por. CWE 46 118 n74, 145 n38, 207 n.6. Obie te interpretacje pojawiają się wielokrotnie w Paraphrases do Listów.
8 Por. Mt 3,16A gdy był Jezus ochrzczony, wnet wystąpił z wody. A oto się otworzyły jemu niebiosa, i widział Ducha Bożego zstępującego jako gołębicę i przychodzącego nań., Mk 1,10A natychmiast wystąpiwszy z wody, ujrzał otworzone niebiosa i Ducha jako gołębicę zstępującego i trwającego na nim., Łk 3,22I zstąpił nań Duch Święty w osobie cielesnéj jako gołębica, i stał się głos z nieba: Tyś jest Syn mój miły, w tobiem upodobał sobie. i J 1,32I dał Jan świadectwo Jan, mówiąc: Iżem widział Ducha zstępującego jako gołębicę z nieba, i został na nim., choć w Czwartej Ewangelii to Jan Chrzciciel daje świadectwo. Bede Exp 1 loannis 5,6 CCL 121 321:70-4 / Hurst 216 odnosi wzmiankę o Duchu w tym wersecie do zstąpienia gołębicy podczas chrztu Jezusa. Por. Brown Epistles 579-80.
9 Greckie rękopisy, którymi Erazm posługiwał się przy przygotowywaniu dwóch pierwszych wydania Novum Testamentum (Bazylea 1516 i 1519), nie zawierały następującego fragmentu w 5,7-8: „...na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty; i ci trzej są jedno. I trzej są, którzy świadczą na ziemi...” Fragment ten był znany wyłącznie z łacińskich rękopisów, dopóki nie sporządzono Codex Montfortianus (nr 61 na liście kodeksów w NTGL), zawierającego jego grecki tekst; zob. historia tego fragmentu u Browna w Epistles 775-87. Po poinformowaniu o istnieniu Codex Montfortianus i zawartego w nim greckiego tekstu Erazm dodał grecki tekst wraz z wersją łacińską do swojego trzeciego wydania Novum Testamentum (Bazylea 1522). Włączenie tego fragmentu do parafraz 1 J sugeruje, że Erazm otrzymał kopię greckiego tekstu już do grudnia 1520 roku, chyba że po prostu parafraze tekstu Wulgaty, jak często czyni to w innych miejscach. Omawienie całej tej sprawy zob. H.J. de Jonge, „Erasmus and the Comma Johanneum” Ephemerides Theologicae Lovanienses 56 (1980) 381-9 oraz Rummel Annotations 40 i 132-4.
10 Podczas chrztu Jezusa (Mt 3,17I oto głos z niebios mówiący: Ten jest Syn mój miły, w którymem upodobał sobie., Mk 1,11I stał się głos z nieba: Tyś jest Syn mój miły, w tobie mi się upodobało., Łk 3,22I zstąpił nań Duch Święty w osobie cielesnéj jako gołębica, i stał się głos z nieba: Tyś jest Syn mój miły, w tobiem upodobał sobie.) i przemienienia (Mt 17,5Gdy on jeszcze mówił, oto obłok jasny okrył je, a oto głos z obłoku mówiący: Ten jest Syn mój miły, w którymem sobie dobrze upodobał jego słuchajcie., Mk 9,7A wnet obejrzawszy się, żadnego więcej nie widzieli, jedno tylko Jezusa z sobą., Łk 9,35I stał się głos z obłoku mówiący: Ten jest Syn mój miły, jego słuchajcie.; por. także 2 P 1,17Bo wziął od Boga Ojca cześć i chwałę, gdy do niego szedł głos takowy od wielmożnéj chwały: Ten jest Syn mój, w którymem sobie ulubił, jego słuchajcie.). 11 Por. Mt 3,16A gdy był Jezus ochrzczony, wnet wystąpił z wody. A oto się otworzyły jemu niebiosa, i widział Ducha Bożego zstępującego jako gołębicę i przychodzącego nań. oraz wersje równoległe w Mk 1,10A natychmiast wystąpiwszy z wody, ujrzał otworzone niebiosa i Ducha jako gołębicę zstępującego i trwającego na nim., Łk 3,22I zstąpił nań Duch Święty w osobie cielesnéj jako gołębica, i stał się głos z nieba: Tyś jest Syn mój miły, w tobiem upodobał sobie. i J 1,32I dał Jan świadectwo Jan, mówiąc: Iżem widział Ducha zstępującego jako gołębicę z nieba, i został na nim..
11 Por. Mt 3,16A gdy był Jezus ochrzczony, wnet wystąpił z wody. A oto się otworzyły jemu niebiosa, i widział Ducha Bożego zstępującego jako gołębicę i przychodzącego nań. oraz wersje równoległe w Mk 1,10A natychmiast wystąpiwszy z wody, ujrzał otworzone niebiosa i Ducha jako gołębicę zstępującego i trwającego na nim., Łk 3,22I zstąpił nań Duch Święty w osobie cielesnéj jako gołębica, i stał się głos z nieba: Tyś jest Syn mój miły, w tobiem upodobał sobie. i J 1,32I dał Jan świadectwo Jan, mówiąc: Iżem widział Ducha zstępującego jako gołębicę z nieba, i został na nim..
12 Por. Dz 2,2-3I stał się z prędka z nieba szum, jakoby przypadającego wiatru gwałtownego, i napełnił wszystek dom, gdzie siedzieli.. Język Erazma w parafrazie przywołuje na myśl NOTES TO PAGES 197-8 348 opis zstępowania bóstw z nieba spotykany w literaturze rzymskiej; por. np. Martial 8.32.1 lub Wergiliusz, Eneida 7.620.
13 Por. J 19,30Jezus tedy, gdy wziął ocet, rzekł: Wykonało się. A skłoniwszy głowę, ducha oddał. i 34. Beda Exp 1 Ioannis 5:7-8 CCL 121 321:85-99 / Hurst 217, którego tekst 1 J nie zawierał słów o trzech świadkach w niebie, zakłada, że woda i krew wspomniane w werسie 8 odnoszą się do krwi i wody, które wypłynęły, cudownie zdaniem Bedy, z boku Jezusa i „dają świadectwo, że Jezus jest prawdą, ponieważ nie mogłoby to się stać, gdyby Jezus nie posiadał prawdziwej natury ciała”. Beda uważa jednak, że duchem jest tutaj Duch Święty, który zstąpił na Jezusa po chrzcie, co wydaje się być również opinią wszystkich innych komentatorów. Odnosząc wszystkich trzech świadków, ducha, jak również wodę i krew, do śmierci Jezusa na krzyżu, Erazm mógł podążać za Augustynem, który mówi w swoim dziele Collatio cum Maximino 2.22.3 42 794-5: „Wiemy, że z ciała Pana wyszły trzy rzeczy, gdy wisiał na krzyżu: po pierwsze, duch, stąd jest napisane: «I skłoniwszy głowę, oddał ducha» [J 19,30Jezus tedy, gdy wziął ocet, rzekł: Wykonało się. A skłoniwszy głowę, ducha oddał.]; po drugie, gdy jego bok został przebity włócznią, [wyszły] krew i woda”. Augustyn dalej uznaje trzech fizycznych świadków: ducha, wodę i krew za alegorię Trójcy. Erazm zignorował tę alegoryczną interpretację tekstu i został potępiony w 1527 roku przez komisję hiszpańskich mnichów, którzy oskarżyli go o obronę [greckich] rękopisów, które ich zdaniem były zepsute, ponieważ nie zawierały fragmentu o świadkach niebieskich, o podważanie autorytetu Hieronima, ponieważ odrzucił autentyczność tekstu, który ich zdaniem Hieronim przetłumaczył, o podtrzymywanie sprawy arianizmu oraz o prowadzenie nieubłaganej wojny przeciwko świadectwu trzech świadków boskich, odrzucając upomnienia i piętrząc ze wszystkich stron frywolne argumenty przeciwko tekstowi. Zobacz Apologia adversus monachos LB IX 1029E-F, a także historię tego sporu: Rummel Critics II 81-105.
14 Zdanie, „i ci trzej są zgodni” (RSV), w 5,8 jest pominięte w Kodeksie Montfortianus, co skłoniło Erazma do przekonania, że jego grecki tekst o trzech świadkach niebieskich był tłumaczeniem Wulgaty; zob. jego Apologia ad annotationes Stunicae ASD ix-2 258:538-40 oraz jego adnotację do 1 J 5,7Albowiem trzéj są, którzy świadectwo dają na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty; a ci trzéj jedno są. (tres sunt qui testimonium dant in caelo) LB vi 10796-1081F, zwłaszcza 1080D.
15 Beda Exp 1 Ioannis 5:7-8 CCL 121 32:85-105 / Hurst 217-8 wysuwa ten sam argument, że trzej świadkowie, Duch Święty, krew i woda, świadczą o dwoistej naturze Chrystusa, prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka. 16 Jan Chrzciciel; por. J 1,15.19-34Jan świadectwo daje o nim i woła, mówiąc: Ten był, o którymem powiadał: Który po mnie przyjść ma, stał się przedemną; bo był pierwszy niż ja.. (S. 248-249)
Teodor Beza
Beza był następcą Jana Kalwina i wpływowym krytykiem tekstu Nowego Testamentu. Oto jak Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, jest oddany w łacińskim Novum Testamentum Bezy, s. 243:
Exspectantes beatam illam spem, et illustrem illum adventum gloriae magni illius Dei, ac Salvatoris nostri, nempe Jesu Christi (PDF Z TEKSTEM)
„Oczekując błogosławionej nadziei i objawienia chwały wielkiego Boga i Zbawcy naszego, Jezusa Chrystusa”
Dowody z pism Bezy pokazują, że wierzył on, iż ten wers identyfikował Jezusa Chrystusa jako naszego wielkiego Boga i Zbawcy:
„… Mówiąc dalej o omawianej regule, ten sam uczony wydawca mówi do pana Sharpa: «Nazywam tę regułę twoją; poniewaz choć została uznana i zastosowana przez Bezę i innych * do niektórych tekstów przytoczonych przez ciebie, jednak nigdy nie była tak wyeksponowana, ponieważ była pojedyncza, ani tak skuteczna, jak w Twoich uwagach». To świadectwo Teodora Bezy, uznanego uczonego i tłumacza całego Nowego Testamentu, jest szczególnie cenne; a ponieważ nie zostało podane w całości w tym, co dotychczas opublikowano, przytoczymy je tutaj. Komentując tekst, Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa,, epiphaneian tes doxes tou megalou theou kai soteros hemon Iesou Christou, po omówieniu słowa epiphaneian, na którego odniesieniu do Chrystusa słusznie upiera się, i które tłumaczy jako adventus, kontynuuje tak: «Quod autem ad alterum attinet quum scriptum sit, e. tou megalou theou kai soteros hemon I. X. non tou megalou theou kai soteros, dico non magis probabiliter ista posse ad duas distinctas personas referri quam illam locutionem, ho theos kai pater [Soteros], theos kai pater, communis: quum praefertim, ut ante dixi, nunquam eiphaneia aut parousia nisi uni Filio tribuatur. Itaque sic concludo, Christum Jesum hic aperte Magnum Deum dici, qui et beata illa Spes nostra metonymice vocatur. Illi igitur ut vere magno et aeterno Deo, fit gloria et laus omnis, in saecula saeculorum». Tutaj reguła powtarzająca rodzajnik jest trafnie sformułowana, podobnie jak u pana Sharpa, i wyciągnięty zostaje ten sam wniosek z równą wyrazistością.” (Granville Sharp, Remarks on the uses of the definitive article in the Greek text of the New Testament, containing many new proofs of the divinity of Christ, from passages which are wrongly translated in the common English version [Sold by Rivington J. White, & J. Hatchard & L. Pennington, Durham: Third Edition 1803], ss. 104-105: PDF)
Beza nie jest jedynym wśród krytyków biblijnych, który zauważył ten idiom; był on okazjonalnie przywoływany przez różnych pisarzy. Ogromna chwała należy się panu Granville'owi Sharpowi za wysunięcie go na przód w tak wyraźny sposób i za zilustrowanie go tak wielką różnorodnością trafnych przykładów; ale nie wolno nam, jeśli chcemy być poprawni, uważać go za jego odkrycie, nawet wśród współczesnych. Wolfius mówi: Articulus ta praemittendus fuisset voci Soteros (in Tit. ii. 13) siquidem hic a megalou theou distingui debuisset. In loco. Drusius na ten sam tekst mówi: Non solum Deus, sed etiam Deus Magnus, vocatur hic Christus (w Crit. Sacro); gdzie, choć reguła nie jest wspomniana, przyjmuje się ją za bezdyskusyjną. Biskup Bull, Kalovius, Vitringa i dr Twells są powoływani przez Wolfiusa jako popierający to znaczenie w odniesieniu do wyżej wymienionego wersu Tytusa; a Erazm, który mówi o tym fragmencie jako dwuznacznym, miał zbyt dużą znajomość greki, aby nie przyznać, że pominięcie rodzajnika miało pewną siłę przeciwko tej opinii: Quanquam omissus articulus, in libris Graecis, facit nonnihil pro diversa sententia. Megalou Theou kai Soter. evidentius distinxisset personas si dixisset, kai tou Soteros. Rev.” (Tamże, s. 104; wyróżnienie moje)
Oto wolne tłumaczenie łaciny Bezy:
„Co zaś się tyczy drugiego, kiedy jest napisane: e. tou megalou theou kai soteros hemon I. X. a nie tou megalou theou kai soteros, twierdzę, że nie jest bardziej prawdopodobne, aby te rzeczy można było przypisać dwóm osobnym osobom, niż to, że wyrażenie ho theos kai pater [soteros], theos kai pater jest powszechne: ponieważ, jak powiedziałem wcześniej, epiphania lub parousia nigdy nie jest przypisywana nikomu innemu jak tylko jedynemu Synowi. Dlatego wnioskuję, że Chrystus Jezus jest tutaj otwarcie nazwany Wielkim Bogiem, który jest również w sensie metonimicznym nazywany ową błogosławioną Nadzieją naszą. Niemu więc, jako prawdziwie wielkiemu i wiecznemu Bogu, należy się wszelka chwała i cześć w najpokorniejszy sposób.”
Przypis Bezy z 1598 roku do 2 P 1,1Symon Piotr, sługa i Apostół Jezusów Chrystusów, tym, którzy równą z nami wiarę otrzymali przez sprawiedliwość Boga naszego i Zbawiciela Jezusa Chrystusa. brzmi:
„Naszego Boga i Zbawcy” itd. tou theou hemon kai soteros itd. Słowa te muszą być wyjaśnione łącznie, ponieważ występuje pojedynczy rodzajnik, co zostało wyjaśnione bardziej szczegółowo przy Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa,. Dlatego ten fragment również zawiera jasne świadectwo bóstwa Chrystusa.”
Powyższe wskazuje, że Beza miał pewną świadomość pierwszej reguły Sharpa. Jak zauważa krytyk tekstu Nowego Testamentu, dr Daniel B. Wallace:
25 Szczegółowe omówienie można znaleźć w: D. B. Wallace “The Article with Multiple Substantives Connected by Καί in the New Testament: Semantics and Significance” (rozprawa doktorska, Dallas Theological Seminary, 1995) 50-80. Należy tutaj zauważyć, że pierwsza fala reakcji na kanon Sharpa była swego rodzaju zawoalowanym potwierdzeniem jego reguły. Jeden z recenzentów stwierdził, że reguła ta była znana od dłuższego czasu i że Sharp nie był pierwszym, który sformułował tę zasadę. W czasopiśmie British Critic 20.1 (lipiec 1802) anonimowy recenzent wymienia Bezę, Wolfiusa, Drusiusa, biskupa Bulla, Caloviusa, Vitringę oraz dr. Twellsa jako tych, którzy znali tę regułę przed Sharpem. Niemniej jednak nie określają oni ograniczeń tego kanonu w taki sposób, jak uczynił to Sharp. Komentarze Bezy do Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa,, które recenzent bezpodstawnie uznał za równie jasne jak reguła Sharpsa, zostały zacytowane poniżej (Theodor Beza, Annotationes Maiores in Novum Dn. Nostri Iesu Christi Testamentum [2 wol.; n.p.: n.p., 1594] 2.478):
Quod autem ad alterum attinet, quum scriptum sit, ἐπιφανvειαν [sic] τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ιησοῦ Χριστοῦ, non autem τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ τοῦ σωτῆρος, dico non magis probabiliter ista posse ad duas distinctas personas referri quàm illam loquutionem ὁ Θεὸς καὶ πατὴρ Ιησοῦ Χριστοῦ. Nam id certè postulat Graeci sermonis usus, quum unus tantùm sit articulus, duobus istis, nempe Θεοῦ καὶ σωτῆρος & Θεὸς καὶ πατήρ, communis: quum praesertim (ut antè dixi) nunquam ἐπιφανvεια [sic] aut παρουσία nisi uni Filio tribuatur. Itaque sic concludo, Christum Iesum hic apertè magnum Deum dici, qui & beata illa spes nostra metonymicè vocatur. Illi igitur, ut verè magno & aeterno Deo... sit gloria & laus omnis in secula seculorum.
Jedynym istotnym gramatycznym spostrzeżeniem Bezy jest to, że pojedynczy rodzajnik łączy oba rzeczowniki. Postrzega on tę jedność jako wskazującą na tożsamość nie tylko ze względu na samą konstrukcję, ale ze względów teologicznych. Oczywiście nie jest to bynajmniej tak precyzyjne jak reguła Sharpa. Niemniej jednak należy zauważyć, że intuicje Bezy dotyczące tego fragmentu (oraz innych tekstów o dużym znaczeniu chrystologicznym) szły w tym samym kierunku co intuicje Sharpa (por. Beza, Annotationes Maiores 2.376 [na Ef 5,5Bo to wiedzcie rozumiejąc, iż wszelki porubca, albo nieczysty, albo łakomiec, (co jest bałwochwalstwo,) nie ma dziedzictwa w królestwie Chrystusowem i Bożem.], 2.586 [na 2 P 1,1Symon Piotr, sługa i Apostół Jezusów Chrystusów, tym, którzy równą z nami wiarę otrzymali przez sprawiedliwość Boga naszego i Zbawiciela Jezusa Chrystusa.]). (Wallace, Sharp Redivivus?, A Reexamination of the Granville Sharp Rule; wyróżnienie moje)
Geneva Bible Study Notes
Tt 2,13Oczekiwając błogosławionéj nadzieje i przyjścia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, (e) Oczekując błogosławionej nadziei i objawienia chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa;
(e) Chrystus jest tutaj w sposób nader oczywisty nazwany tym potężnym Bogiem, a Jego objawienie i przyjście nazywa się za pomocą figury retorycznej, jaką jest metonimia, naszą nadzieją.
2 P 1,1Symon Piotr, sługa i Apostół Jezusów Chrystusów, tym, którzy równą z nami wiarę otrzymali przez sprawiedliwość Boga naszego i Zbawiciela Jezusa Chrystusa. Szymon (1) Piotr, sługa i apostoł Jezusa Chrystusa, do tych, którzy otrzymali wiarę o tej samej cnotliwości co my, dzięki (a) sprawiedliwości naszego Boga i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa:
(1) Pozdrowienie, w którym daje im do zrozumienia, że traktuje ich jako posłańców Chrystusa oraz że zgadza się z nimi w tej samej wierze, która jest oparta na sprawiedliwości Jezusa Chrystusa, naszego Boga i Zbawiciela.
(a) Przez to, że Bóg, dotrzymując swoich obietnic, okazał się wierny, a zatem sprawiedliwy wobec nas.
Rz 9,5Których ojcowie, i z których jest Chrystus wedle ciała, który jest nad wszystkimi Bóg błogosławiony na wieki. Amen. Do których [należą] ojcowie i z których według ciała [pochodzi] Chrystus, (2) który jest ponad wszystkim, Bóg błogosławiony na wieki. Amen.
(2) Lub: „który jest Bogiem ponad wszystkim, błogosławionym na wieki”. Nader wyraźne świadectwo bóstwa i boskości Chrystusa.
Warto wspomnieć o faktu, że komentarze Bezy stanowiły integralną część Biblii z Genewy, szczególnie w odniesieniu do Nowego Testamentu. W rzeczywistości łacińskie komentarze Bezy do Nowego Testamentu z 1565 roku zostały przetłumaczone na język angielski i włączone do wielu Biblii z Genewy, zwłaszcza tych drukowanych po 1576 roku przez Laurence'a Tomsona.
Dalsza lektura
GRANVILLE SHARP & CHRIST'S DEITY
Ephesians 5:5: Another Example of Granville Sharp’s First Rule?
Jesus Christ: The Great God, King & Shepherd
Codex Sinaiticus & 2 Peter 1:1
Biblical Verses That Call Jesus God
NT USE OF THEOS SOTER & THE DEITY OF CHRIST
Jesus Christ: The God Who Saved & Punished During the Exodus