Księga II, Rozdział 1
Nawiązanie do tego, co poprzednio powiedziano
Rozmyślałem o wszystkich sprawach Twoich i uczynki rąk Twoich rozbierałem (Ps 143, 5).
Doskonałe poznanie jakiejś rzeczy można mieć tylko wtedy, gdy się poznaje jej działanie. Ze sposobu bowiem i gatunku działania ocenia się miarę i jakość jego mocy, moc zaś okazuje naturę rzeczy; według tego bowiem musi każda rzecz działać, jaka natura aktualnie przypadła jej w udziale.
Dwojakiego zaś rodzaju jest działanie jakiejś rzeczy, jak uczy Filozof w IX Metaph.; pierwsze mianowicie, które pozostaje w samym działającym i jest doskonałością samego działającego, jak na przykład czucie, rozumienie i chcenie; drugie zaś, które przechodzi na rzecz zewnętrzną i jest doskonałością rzeczy uczynionej, która przez to działanie powstaje, jak na przykład ogrzewanie, cięcie, budowanie.
Każde zaś z powyższych działań jest odpowiednie dla Boga: pierwsze mianowicie przez to, że rozumie, chce, weseli się i kocha; drugie zaś przez to, że powołuje rzeczy do bytu, zachowuje je i rządzi nimi. Ponieważ zaś pierwsze działanie jest doskonałością działającego, a drugie doskonałością rzeczy uczynionej, działający zaś z natury jest wcześniejszy od rzeczy uczynionej i jej przyczyną, to pierwsze z powyższych działań musi być przyczyną drugiego i musi je z natury wyprzedzać, tak, jak przyczyna wyprzedza skutek. Widać to jasno w sprawach ludzkich, gdyż rozważanie i wola budowniczego jest początkiem i przyczyną budowania.
Pierwsze więc z powyższych działań, jako prosta doskonałość działającego wymaga nazwy działania, lub także czynności; drugie zaś, dlatego, że jest doskonałością rzeczy uczynionej, przyjmuje nazwę dzieła; stąd te rzeczy, które przez tego rodzaju czynności pochodzą od twórcy, nazywają się rękodziełami.
O pierwszym działaniu Boga mówiliśmy już w poprzedniej księdze, w której chodziło o poznanie i o wolę Boga. Stąd, by uzupełnić rozważanie o prawdzie bożej, należy teraz omówić drugie działanie, to mianowicie, przez które Bóg rzeczy powołuje do bytu i rządzi nimi.
Porządek ten można wziąć ze słów powyżej przytoczonych. Najpierw bowiem mówi o rozmyślaniu nad pierwszym działaniem, powiadając: Rozmyślałem o wszystkich sprawach Twoich, przy czym sprawy odnosi się do bożego rozumienia i chcenia. Następuje potem rozmyślanie o dziełach, gdy mówi: i uczynki rąk Twoich rozbierałem: a pod uczynkami rąk Twoich rozumiemy niebo i ziemię i wszystko, co Bóg powołał do bytu, tak jak rękodzieła pochodzą od twórcy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.