Księga IV, Rozdział 1
Wstęp
Oto, to są skrawki dróg jego i jakby mała kropla mowy jego, którąśmy słyszeli. Któż spojrzy na grom wielkości jego? (Hi 26, 14).
Rozum ludzki, który w sposób odpowiadający jego naturze, czerpie wiedzę od rzeczy zmysłowych, nie może własnymi siłami dojść do oglądania substancji bożej w niej samej, jako że jest ona nieskończenie wyższą od wszystkich rzeczy zmysłowych, a nawet od wszelkich bytów.
Lecz ponieważ doskonałe dobro człowieka polega na tym, by poznał w jakiś sposób Boga, otrzymał człowiek w tym celu pewne drogi, przez które może się wznieść do poznania Boga, aby się nie wydawało, że tak szlachetne stworzenie istnieje nadaremnie, jako że nie jest zdolne do osiągnięcia swego celu. Mianowicie, ponieważ wszystkie doskonałości rzeczy schodzą w pewnym porządku od najwyższego szczytu, którym jest Bóg, człowiek, zaczynając od najniższych i podnosząc się stopniowo, wznosi się aż do poznania Boga; i w ruchach cielesnych bowiem jedną i tą samą jest droga, którą się wchodzi i którą się schodzi, rozróżniana tylko ze względu na początek i kres.
Dwojaka jest zaś racja powyższego stopniowania doskonałości pochodzących od Boga. Jedna mianowicie ze względu na pierwszy początek rzeczy; mądrość boża bowiem rzeczy stworzyła w pewnym porządku, ażeby w nich była doskonałość i by wszechświat składał się z najwyższych i najniższych rzeczy. Druga zaś racja pochodzi od samych rzeczy. Skoro bowiem przyczyny są szlachetniejsze od skutków, pierwsze rzeczy będące skutkami, są niższe od pierwszej przyczyny, którą jest Bóg, a jednak są wyższe od skutków, które same powodują; i tak dalej, dopóki nie dojdziemy do najniższych spośród rzeczy.
A skoro na najwyższym szczycie wszystkiego, w Bogu, znajdujemy najdoskonalszą jedność, a każda rzecz im jest bardziej jedną, tym większą ma moc i wartość, wynika stąd, że w miarę oddalania się od pierwszego początku, widzimy w rzeczach coraz to większą różnorodność i zmienność. Musi więc proces pochodzenia od Boga być czymś jednym w samym początku, a różnorodnym w rzeczach najmniejszych, na których się kończy. I tak według różnorodności rzeczy okazuje się różnorodność dróg, rozpoczynających się niejako od jednego początku, a kończących się na różnych rzeczach.
Tymi więc drogami może rozum nasz wznieść się do poznania Boga, lecz z powodu słabości naszego rozumu nie może nawet tych dróg poznać doskonale. Skoro bowiem zmysły, od których się nasze poznanie zaczyna, mają za przedmiot przypadłości zewnętrzne, które są same przez się zmysłowymi, jak barwa, zapach i tym podobne, rozum prawie że nie może przez tego rodzaju rzeczy zewnętrzne dojść do doskonałego poznania niższej natury, nawet tych rzeczy, których przypadłości ujmuje doskonale zmysłami. Tym mniej więc będzie mógł dosięgnąć pojęcia natury tych rzeczy, których niewiele tylko przypadłości chwytamy zmysłami; a jeszcze mniej do pojęcia natury tych, których przypadłości zmysłami ująć nie można, chociaż się je poznaje przez pewne niezupełne skutki. Lecz gdyby nawet same natury rzeczy były nam znane, to jednak porządek, według którego je Opatrzność boża we wzajemnym do siebie stosunku postawiła i do celu skierowała, mógłby nam być tylko mało znany; nie dosięgamy bowiem do poznawania zamiarów opatrzności bożej. Jeśli więc nawet drogi poznajemy niedoskonale, jakżeby nam one mogły służyć do doskonałego poznania ich początku? A ponieważ przewyższa on owe drogi ponad wszelką miarę, to nawet gdybyśmy drogi doskonale poznawali, nie mielibyśmy jednak jeszcze doskonałego poznania początku.
Ponieważ więc słabym było poznanie Boga, do którego mógł człowiek dojść powyższymi drogami przez pewne intelektualne wejrzenie, Bóg z obfitości swej dobroci, aby człowiek miał pewniejsze Jego poznanie, objawił o sobie ludziom rzeczy, które przewyższają rozum ludzki.
W tym objawieniu zachowany jest pewien porządek, który odpowiada właściwościom człowieka, by powoli od tego co mniej doskonałe, przechodzić do doskonalszego, jak się to dzieje w innych rzeczach podlegających ruchowi. Najpierw zatem zostają owe rzeczy objawione człowiekowi w ten sposób, że ich jednak nie rozumie, lecz przyjmuje do wierzenia; rozum człowieka bowiem w tym życiu, w którym jest związany z przedmiotami poznania zmysłowego, zupełnie nie jest w stanie wznieść się do oglądania tych rzeczy, które przewyższają wszelką moc poznania zmysłowego. Lecz gdy zostanie uwolniony z zależności od zmysłów, wtedy wzniesie się do oglądania rzeczy objawionych.
Trojakie więc ma człowiek poznanie o rzeczach boskich. Pierwszym jest poznanie, przez które człowiek naturalnym światłem rozumu wznosi się od stworzeń do poznania Boga. Drugim jest poznanie, przez które prawda boża, przewyższająca rozum ludzki, zstępuje do nas przez objawienie, jednak nie jako prawda podana do oglądania, lecz jako prawda w słowach podana do wierzenia. Po trzecie jest to poznanie, przez które rozum ludzki wzniesie się do doskonałego oglądania rzeczy objawionych.
To trojakie poznanie ma na myśli Job w powyżej przytoczonych słowach. Gdy bowiem mówi oto to są skrawki dróg jego, odnosi się to do owego poznania, którym rozum nasz wznosi się drogą stworzeń do poznania Boga. A ponieważ dróg tych nie znamy doskonale, dodaje słusznie skrawki. Albowiem po części znamy jak mówi Apostoł (1 Kor 13, 9).
To zaś, co dodaje i jakby mała kropla mowy jego, którąśmy słyszeli, odnosi się do drugiego rodzaju poznania, przez które zostają nam objawione rzeczy boże przez ustne ich podanie; jak bowiem powiedziano (Rz 10, 17): Wiara tedy jest ze słuchania, a słuchanie przez słowo Chrystusowe; o tym także powiedziano (J 17, 17): Poświęć ich w prawdzie. Mowa twoja jest prawda. I dlatego, ponieważ prawda objawiona nie zostaje nam podana jako oczywista, ale jest nam podana do wierzenia, słusznie mówi słyszeliśmy. Ponieważ zaś to niedoskonałe poznanie wypływa z owego poznania doskonałego, którym prawda boska sama się ogląda, gdy Bóg się nam objawia za pośrednictwem aniołów, którzy widzą oblicze Ojca (Mt 18, 10), słusznie używa wyrażenia kropla. Dlatego też u Joela (Jl 4, 18) powiedziano dnia onego będą kropić góry słodkość. Lecz ponieważ nie zostają nam objawione wszystkie tajemnice, które aniołowie i inni zbawieni poznają, lecz tylko niewiele z nich, dodaje znacząco mała. Powiedziano bowiem (Syr 43, 35. 36): Kto go wychwali, jako jest od początku? Wiele rzeczy skrytych, większych od tych, bośmy mało widzieli dzieł jego. A Chrystus Pan mówi do uczniów (J 16, 12): Jeszcze wam wiele mam mówić, ale teraz znieść nie możecie. Także te nieliczne rzeczy, które nam zostają objawione, podane nam są pod pewnymi podobieństwami i w niejasnych słowach; by tylko uczeni dochodzili do rozumienia ich, i by inni je czcili jako tajemnicze, oraz by niewierni nie mogli z nich szydzić. Dlatego mówi Apostoł (1 Kor 13, 12): Teraz widzimy przez zwierciadło przez podobieństwo. Znacząco dodaje więc Job jakby, by oznaczyć trudności.
Gdy zaś dodaje: Któż spojrzy na grom wielkości jego? odnosi się to do trzeciego rodzaju poznania, którym poznajemy Pierwszą Prawdę, nie jako tę, w którą się wierzy, ale jako tę, którą się widzi; ujrzymy go bowiem, jako jest, jak mówi (1 J 3, 2). Dlatego mówi Job spojrzy. I nietylko cząstkę tajemnic bożych ujrzymy, lecz sam Majestat Boży i doskonałość wszystkich dóbr; dlatego mówi Pan do Mojżesza (Wj 33, 19): Ja tobie pokażę wszystko dobre. Słusznie więc mówi Job wielkości. Nie będzie zaś człowiekowi podana prawda osłonięta, lecz zupełnie jasna; stąd mówi Chrystus Pan swoim uczniom (J 16, 25): Przychodzi godzina, gdy już nie przez przypowieści mówić Wam będę, ale jawnie o Ojcu oznajmię wam. Dlatego mówi znacząco grom, co ma okazywać jasne okazanie prawdy.
Słowa powyżej przytoczone odpowiadają zaś celowi, który sobie postawiliśmy. Dotąd bowiem mówiliśmy o rzeczach boskich, o ile rozum naturalny może dojść do poznania rzeczy boskich przez stworzenia, chociaż niedoskonale i wedle możności tego rozumu, tak, że wraz z Jobem moglibyśmy powiedzieć: Oto, to są skrawki dróg jego. Pozostaje zaś omówienie tych rzeczy, które Bóg nam objawił, byśmy w nie uwierzyli, a które przewyższają rozum ludzki.
Powyżej przytoczone słowa uczą nas zaś, w jaki sposób należy tu postępować. Skoro bowiem zaledwie że słyszymy tego rodzaju prawdę w słowach Pisma św., która dochodzi nas jak cicha kropla, i skoro w tym życiu nikt nie może widzieć piorunu w jego wielkości, należy trzymać się tego sposobu, by to, co jest podane w słowach Pisma św., przyjmować jako zasady; tak więc będziemy się starać, te rzeczy, które w powyższych słowach podane nam są w sposób ukryty, do pewnego stopnia zrozumieć i obronić od napaści niewierzących, wystrzegając się jednak zuchwałej pychy, jakobyśmy je rozumieli doskonale; dowodzić bowiem można tych rzeczy powagą Pisma św., a nie rozumem przyrodzonym. Musimy jednak okazać, że nie sprzeciwiają się one rozumowi przyrodzonemu, byśmy je obronili przed napaściami niewiernych. I ten sposób postępowania ustalono już na początku tego dzieła.
Ponieważ zaś rozum przyrodzony wznosi się od stworzeń do poznania Boga, a poznanie Boga przez wiarę naodwrót zstępuje do nas przez objawienie boże, i skoro droga, którą się wznosimy, jest tą samą drogą, którą zstępujemy, należy tą samą drogą postępować w tych rzeczach, które przewyższają rozum i podane są do wierzenia, jaką postępowaliśmy dotychczas w tych zagadnieniach odnoszących się do Boga, które badaliśmy rozumem. Najpierw mianowicie należy zająć się tymi rzeczami, odnoszącymi się do samego Boga, które przewyższają rozum i są podane do wierzenia; jak na przykład wiara w Trójcę św.; po drugie tymi rzeczami przewyższającymi rozum, które Bóg uczynił, jak na przykład dziełem Wcielenia, i tym, co z dzieła tego wynika; po trzecie zaś tymi rzeczami przewyższającymi rozum, których człowiek oczekuje od swego ostatecznego celu, jak zmartwychwstania i uwielbienia ciał, wiecznej szczęśliwości dusz, i tego wszystkiego, co się z tym łączy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.