Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 14

Rozwiązanie poprzednich zarzutów przeciw rodzeniu w Bogu

Ponieważ prawda wyklucza wszelki fałsz i rozwiązuje wątpliwości, nie będzie trudno rozwiązać te zarzuty, które, jak się wydaje, wnoszą pewne trudności w zagadnienie rodzenia w Bogu.

Z tego bowiem co już powiedziano, wynika jasno, że w Bogu przyjmujemy rodzenie umysłowe, a nie takie jakie jest w rzeczach materialnych, w których zrodzenie jest pewną zmianą, przeciwną rozkładowi; nawet bowiem słowo naszego rozumu zostaje poczęte bez zmiany, ani się mu nie przeciwstawia rozkładu; okazano zaś już poprzednio, że zrodzenie Syna Bożego podobne jest temu poczęciu.

Podobnie też słowo poczęte w naszym umyśle przechodzi z możności do czynu, tylko o ile nasz umysł przechodzi z możności do czynu. Słowo zaś powstaje w naszym umyśle, dopiero gdy on jest w czynie, a gdy jest w czynie, istnieje w nim równocześnie słowo poczęte. Umysł boży zaś nie jest nigdy w możności, lecz jest tylko w czynie, jak to wykazano powyżej. A zatem zrodzenie Syna nie odbywa się przez przejście z możności do czynu, lecz tak, jak z czynu powstaje czyn, jak blask powstaje ze światła, a pojęcie rozumne z rozumu będącego w czynie. Okazuje się tu także, że rodzenie nie przeszkadza temu, by Syn Boży był prawdziwym Bogiem; lub by był wiecznym; raczej jest koniecznym, by był współwiecznym Bogu, którego jest Słowem; w rozumie będącym w czynie, zawsze bowiem jest słowo.

A ponieważ zrodzenie Syna Bożego nie jest materialne, lecz umysłowe, niedorzecznym jest wątpienie, czy Ojciec dał Synowi całą naturę, czy tylko część. Jest bowiem jasnym, że jeżeli się Bóg rozumie, musi cała Jego pełnia być zawarta w Słowie. Ani też substancja dana Synowi nie przestaje istnieć w Ojcu; nawet bowiem i w naszym umyśle nie przestaje rzecz rozumiana mieć własnej swej natury; dlatego, że słowo w naszym rozumie obejmuje naturę rzeczy rozumianej w sposób umysłowy.

Także z tego, że rodzenie w Bogu nie jest materialne widać jasno, że w Synu Bożym nie musi być czym innym przyjmujący, a czym innym natura przyjęta. Tak bowiem być musi w rodzeniu materialnym, gdy materia istoty zrodzonej przyjmuje formę rodzącego. W rodzeniu zaś umysłowym tak nie jest. Nie w ten sposób bowiem powstaje słowo w umyśle, jakoby część jego była uważaną za przyjmującą, a część wypływała z rozumu, lecz słowo ma całkowicie swe źródło w rozumie, podobnie, jak w nas jedno słowo całkowicie wypływa z drugiego, jak wniosek z przesłanek. Tam zaś gdzie coś całkowicie powstaje z drugiego, nie należy wyznaczać przyjmującego i rzeczy przyjmowanej, lecz całość powstająca pochodzi od tego, z czego powstaje.

Podobnie jest też jasnym, że nie usuwa się prawdy rodzenia w Bogu, dlatego, że w Bogu nie może być odróżnienia kilku bytów samoistnych. Istotność boża bowiem, chociaż istnieje substancjalnie, nie może być oddzielona od stosunku, który musimy przypisywać Bogu, dlatego, że Słowo poczęte z umysłu bożego pochodzi od Boga wypowiadającego je. I Słowo jest bowiem istotnością bożą, jak to okazano, i Bóg wypowiadający je, od którego Słowo pochodzi, jest także istotnością bożą, i nie jest każdy różną istotnością, lecz jedną i tą samą. Te stosunki zaś nie są w Bogu przypadłościami, lecz istnieją substancjalnie; w Bogu nie może bowiem być nic przypadłościowego, jak tego dowiedziono powyżej. Jest więc kilka bytów samoistnych, gdy rozważamy stosunki; jest zaś jeden byt samoistny, gdy rozważamy istotność. Dlatego mówimy, że jest jeden Bóg, bo jest jedna istotność bytująca substancjalnie; i że jest kilka osób, bo jest rozróżnienie pomiędzy stosunkami bytującymi substancjalnie. Rozróżnienia osób bowiem, nawet wśród ludzi, nie dokonuje się wedle istotności gatunku, lecz wedle tego, co jest dodane do natury gatunku; we wszystkich bowiem osobach ludzkich jest jedna natura gatunkowa, lecz wiele osób, dlatego, że ludzie rozróżniają się przez to, co jest do natury dodane. Nie należy więc twierdzić, że z powodu jedności istotności bytującej substancjalnie jest w Bogu jedna osoba; lecz że jest kilka osób, z powodu istnienia stosunków.

Okazuje się z tego jasno, że to, co w jednym jest niejako pierwiastkiem wyosobnienia, nie musi być w drugim; ani bowiem nie ma istotności bożej w innym Bogu, ani też nie ma ojcostwa w Synu.

Chociaż zaś dwie osoby, mianowicie Ojca i Syna, nie różnią się istotnością, lecz stosunkiem, to jednak stosunek nie jest rzeczowo czymś innym niż istotność, skoro stosunek nie może w Bogu być przypadłością. Gdy to zagadnienie rozpatrzymy, nie będziemy też uważać za niemożliwe tego, do czego doszliśmy w Pierwszej Księdze, gdzie wykazano, że w Bogu są doskonałości wszystkich rzeczy, nie przez pewnego rodzaju złożenie, lecz przez jedność niezłożonej istotności. Różne bowiem doskonałości, które stworzenie otrzymuje przez wiele form, Bogu są właściwe ze względu na jedną i niezłożoną Jego istotność. Człowiek bowiem przez jedną formę żyje, przez inną ma mądrość, przez inną jest sprawiedliwym, a wszystko to mieści się w istotności Boga. Jak więc mądrość i sprawiedliwość u człowieka są przypadłościami, w Bogu zaś są tym samym, co istotność Boża; i chociaż w ludziach stosunek, jak na przykład ojcostwa i synostwa jest przypadłością, w Bogu jest to istotność boża.

Mówi się zaś, że mądrość boża jest bożą istotnością, nasza zaś mądrość jest czymś dodanym do istotności, nie jakoby mądrość boża była mniejszą od naszej; lecz mówimy tak dlatego, że istotność Jego przewyższa naszą istotność, tak, że to, co nie mieści się w naszej istotności, mianowicie wiedza i sprawiedliwość, Bóg w Swojej istotności posiada doskonale. Należy więc to, co nam jest właściwe oddzielnie ze względu na istotność i mądrość, przypisywać razem Bogu, odnośnie do Jego istotności. I podobnie jest w innych rzeczach. Skoro więc istotność boża jest tym samym co stosunek ojcostwa lub synostwa, musi wszystko co jest właściwym ojcostwu, być właściwym Bogu, chociaż ojcostwo jest istotnością. To zaś jest właściwym ojcostwu, że się różni od synostwa; ojciec bowiem odnosi się do syna, jak do kogoś drugiego, i to jest pojęciem ojca, by był ojcem syna. Chociaż więc Bóg Ojciec jest istotnością bożą, i tak samo Syn Boży, przez to jednak, że jest Ojcem, różni się od Syna, chociaż są jednym dlatego, że Obaj mają istotność bożą.

Widać stąd także, że stosunek w Bogu nie jest czymś absolutnym. W Bogu jednak inaczej odnosi się do absolutu, niż w rzeczach stworzonych. W rzeczach stworzonych bowiem odnosi się stosunek do tego, co absolutne, jak przypadłość do podmiotu; w Bogu zaś inaczej, mianowicie sposobem tożsamości, jak i wszystko inne, co się o Bogu orzeka. Ten sam podmiot nie może bowiem mieć w sobie stosunków przeciwnych, by na przykład ojciec i syn był tym samym człowiekiem. Lecz istotność boża, z powodu swej całkowitej doskonałości jest identyczną z mądrością i sprawiedliwością i innymi doskonałościami, które u nas należą do różnych rodzajów. I podobnie nic nie przeszkadza, by jedna istotność była identyczną i ojcostwu i synostwu, i by Ojciec i Syn byli jednym Bogiem, chociaż Ojciec nie jest Synem; ta sama bowiem istotność ma z natury istnienie i własne Słowo umysłowe.

Z tego co powiedziano można też okazać, że stosunki w Bogu są rzeczowe, a nie tylko pojęciowe. Każdy bowiem stosunek, wynikający z właściwego danej rzeczy działania, lub możności, lub ilości, lub czegoś podobnego, istnieje w niej rzeczowo; inaczej bowiem istniałby w niej tylko pojęciowo, jak na przykład widzimy we wiedzy i jej przedmiocie. Stosunek bowiem wiedzy do jej przedmiotu wynika z działania podmiotu wiedzącego, a nie z działania przedmiotu wiedzy, w tym ostatnim nie ma bowiem zmiany, czy zostaje poznany czy nie; i dlatego stosunek w poznającym istnieje rzeczywiście; w poznawanym zaś istnieje tylko pojęciowo; mówi się bowiem, że to, co jest rozumiane, poznaje się odnośnie do wiedzy, dlatego, że wiedza się do niego odnosi. Podobnie się rzecz ma z lewą i prawą stroną. W zwierzętach bowiem odróżnia się władze, z których wynika stosunek prawej i lewej strony; dlatego ten stosunek istnieje w zwierzęciu prawdziwie i rzeczywiście; stąd jakkolwiekby się zwierzę obróciło, zawsze pozostaje ten sam stosunek, nigdy bowiem nie nazywa się strony prawej lewą. Rzeczy nieożywione zaś, którym brak powyższych władz, nie posiadają takich stosunków istniejących rzeczywiście, lecz przypisuje się im to w odniesieniu do jakiegoś zwierzęcia; stąd raz nazywa się tę samą kolumnę prawą, raz lewą, według różnego położenia zwierzęcia. Stosunek zaś Słowa do Boga wypowiadającego Je, którego więc jest Słowem, jest w Bogu dlatego, że Bóg sam Siebie poznaje, a czynność ta jest w Bogu, lub raczej jest samym Bogiem, jak to powyżej wykazano. Wynika stąd więc, że powyższe stosunki istnieją w Bogu prawdziwie i rzeczywiście, a nie tylko według naszego sposobu pojmowania.

Chociaż się jednak przyjmuje, że w Bogu jest stosunek, nie wynika stąd, by w Bogu było coś, co by miało byt zależny. W nas bowiem stosunki mają byt zależny, gdyż byt ich jest odmienny od bytu substancji, stąd mają właściwy sobie sposób istnienia, odpowiednio do własnej natury, podobnie jak i inne przypadłości. Ponieważ bowiem wszystkie przypadłości są formami pewnymi, dodanymi do substancji, i są spowodowane pierwiastkami tej substancji, musi byt ich być dodanym do bytu substancji, i zależnym od niego; i tym każda z nich jest wcześniejszą lub późniejszą, im forma przypadłościowa, we właściwej sobie naturze jest bliższą substancji, lub doskonalszą. Dlatego też i stosunek przydany rzeczywiście do substancji ma byt najpóźniejszy i najmniej doskonały; najpóźniejszy, bo nie tylko byt jego wymaga bytu substancji, lecz także innych przypadłości, które stają się przyczyną stosunku, jak na przykład jedność w ilości powoduje równość, a jedność w jakości podobieństwo; najmniej doskonały byt ma zaś dlatego, że pojęcie właściwe stosunku polega na tym, że się odnosi do czegoś drugiego, stąd istnienie jemu właściwe, które dodane zostaje do istnienia substancji, nie tylko zależy od istnienia substancji, lecz także od istnienia czegoś z zewnątrz. W Bogu zaś tak być nie może; nie ma w Nim bowiem innego istnienia jak istnienie substancji, cokolwiek bowiem jest w Bogu, jest substancją. Jak więc w Bogu istnienie mądrości nie jest zależnym od substancji, gdyż istnienie mądrości jest istnieniem substancji, tak też istnienie stosunku nie zależy ani od substancji, ani od czegoś z zewnątrz, gdyż istnienie stosunku jest także istnieniem substancji. Z tego więc, że w Bogu jest stosunek, nie wynika, by w Nim był jakiś byt zależny, lecz tylko pewien wzgląd, na którym polega pojęcie stosunku; podobnie jak z tego, że jest w Bogu mądrość, nie wynika, by w Nim była jakaś przypadłość, lecz jest w Nim tylko pewna doskonałość, na której polega pojęcie mądrości. Widzimy stąd także, że nie wynika z niedoskonałości, które są w stosunkach rzeczy stworzonych, by osoby boskie, które się odróżnia stosunkami, były niedoskonałe; lecz wynika stąd, że różnica ich jest możliwie najmniejsza.

Widzimy także z tego co powiedziano powyżej, że chociaż się orzeka substancjalnie o Ojcu i Synu, że są Bogiem, to jednak z tego nie wynika, jeśli Ojciec i Syn są dwoma osobami, by było dwóch bogów. Są bowiem dwoma osobami z powodu rozróżnienia stosunków bytujących substancjalnie; lecz są jednak jednym Bogiem z powodu jedności istotności bytującej substancjalnie. Wśród ludzi zaś się nie zdarza, by kilku było jednym człowiekiem, gdyż istotność człowieczeństwa nie jest w każdym człowieku liczbowo jedną, ani też istotność człowieczeństwa nie bytuje substancjalnie, tak, by człowieczeństwo było człowiekiem.

Z tego zaś, że w Bogu jest jedność istotności i rozróżnienie stosunków, wynika jasno, że nic nie przeszkadza, by w jednym Bogu były rzeczy przeciwstawne, mianowicie te, które wynikają z rozróżnienia stosunków, jak rodzący i zrodzony, które są względnie przeciwstawne, i jak zrodzony i niezrodzony, które się sobie przeciwstawiają jako twierdzenie i przeczenie. Gdzie bowiem jest jakieś rozróżnienie, napotkać musimy przeciwstawienie twierdzenia i przeczenia. Tych rzeczy bowiem, które nie różnią się żadnym twierdzeniem lub przeczeniem, nie można wcale odróżnić; muszą bowiem pod każdym względem być takie same, i tak zupełnie się nie różnią.

Tak więc wystarczająco omówiliśmy to, co się tyczy rodzenia w Bogu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.