Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga IV, Rozdział 13

Że jest tylko jeden Syn w Bogu

Ponieważ, jak to wykazano w I Księdze, Bóg, poznając siebie, poznaje wszystko inne, siebie samego zaś poznaje jednym niezłożonym spojrzeniem, poznanie Jego jest bowiem Jego bytem, musi Słowo Boże być jedynym. Skoro zaś w Bogu zrodzenie Syna jest tym samym co poczęcie Słowa, wynika stąd, że jest tylko jedno rodzenie w Bogu i Syn jedyny zrodzony przez Ojca. Stąd powiedziano (J 1, 14): „widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca”, a w wierszu 18: „jednorodzony Syn, który jest na łonie ojcowskim, on opowiedział”.

Wydaje się jednak na mocy tego co poprzednio powiedziano, że wynika stąd, iż jest jeszcze drugie Słowo Słowa Bożego i Syn Syna Bożego. Wykazano bowiem, że Słowo Boże jest prawdziwym Bogiem. Musi więc wszystko co jest właściwym Bogu, być także właściwym Słowu Bożemu. Bóg zaś poznaje sam siebie z konieczności. Więc i Słowo Boże samo siebie poznaje. Jeżeli więc dlatego, że Bóg sam siebie poznaje, jest w Nim Słowo przez Niego zrodzone, wydaje się, że stąd wynika, iż także i Słowu, przez to, że się poznaje, przypisuje się inne słowo. I w ten sposób będzie słowo Słowa, i syn Syna; owe słowo zaś, jeżeli jest Bogiem, znowu siebie poznaje i będzie miało inne słowo, i tak w nieskończoność będzie postępować rodzenie w Bogu.

Można zaś tę trudność rozwiązać na podstawie tego, co już powiedziano. Gdy bowiem okazano, że Słowo Boże jest Bogiem, okazano jednak, że nie jest drugim Bogiem, różnym od tego Boga, którego jest Synem, lecz tylko jednym, różniącym się od Niego tylko przez to, że od Niego jako Słowo pochodzi. Jak zaś Słowo nie jest drugim Bogiem, tak też nie jest drugim rozumem, i co za tym idzie, nie ma też drugiego poznania; stąd też nie ma drugiego słowa. Nie wynika też stąd, by odnośnie do tego, że słowo się samo poznaje, posiadało własne swoje słowo. Jak bowiem powiedziano, różni się Słowo od wypowiadającego je tylko przez to, że od Niego pochodzi. Należy więc przypisywać wszystko inne wspólnie Bogu, wypowiadającemu Słowo, którym jest Ojciec i Słowu, którym jest Syn, dlatego, że i Słowo jest Bogiem; Ojcu w sposób właściwy należy przypisywać tylko to, że od Niego pochodzi Słowo; a Synowi w sposób właściwy należy przypisywać, że pochodzi od Boga wypowiadającego Słowo.

Widać stąd także, że Syn nie jest pozbawiony mocy, chociaż nie może zrodzić syna, Ojciec zaś rodzi Syna. W Ojcu i Synu jest bowiem ta sama moc, tak jak jest w nich to samo bóstwo. A ponieważ w Bogu zrodzenie jest to umysłowe poczęcie Słowa, przez to mianowicie, że Bóg sam siebie poznaje, musi w Bogu moc rodzenia równać się mocy poznawania siebie. A ponieważ w Bogu poznanie Siebie jest jedno i niezłożone, musi i moc poznania Siebie, która nie jest niczym innym jak jego aktem, być tylko jedną. Tą samą więc mocą się dzieje, że Słowo zostaje poczęte i że je poczyna Ten, który je wypowiada. Stąd też tą samą mocą Ojciec rodzi i Syn zostaje zrodzony. Dlatego nie ma Ojciec mocy, której by Syn nie miał; ale Ojciec ma moc rodzenia na to, aby zrodził, a Syn na to, by został zrodzonym; a różni się to tylko stosunkiem, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej.

Lecz ponieważ Apostoł mówi, że Syn Boży ma Słowo, z czego jak się wydaje wynika, że Syn ma syna, a Słowo ma słowo, należy rozważyć w jaki sposób to trzeba rozumieć. Mówi bowiem Apostoł (Hbr 1, 2–3): „w te dni mówił do nas przez Syna”, a potem „który gdyż jest jasnością chwały i wyrażeniem istotności jego, a nosząc wszystko słowem mocy swej” itd. Rozumieć to zaś należy na podstawie tego co poprzednio powiedziano. Powiedziano bowiem, że idea mądrości, którą jest Słowo, nazwana jest mądrością. Dalej idąc można nazwać i zewnętrzny skutek pochodzący od idei mądrości, mądrością, podobnie jak nazwę skutku bierze się od nazwy przyczyny; mówi się bowiem o mądrości czyjejś nie tylko, gdy ktoś coś mądrze wymyśli, lecz także, gdy coś mądrze czyni. Stąd się zdarza, że mądrością Bożą nazywamy także objawienie się mądrości Bożej w dziełach stworzonych, jak powiedziano w (Syr 1, 9–10): „On ją stworzył”, mianowicie mądrość, „w Duchu Świętym; a później mówi: i rozlał ją po wszystkich sprawach swoich”. Tak więc i to, co się dokonuje przez Słowo, przyjmuje nazwę słowa; i w nas bowiem wyrażenie mową słowa wewnętrznego nazywa się słowem, jakoby było słowem słowa, gdyż okazuje słowo wewnętrzne. Tak więc nie tylko ideę rozumu bożego nazywamy Słowem, to jest Synem, lecz także objawienie się jej w dziełach zewnętrznych nazywamy słowem Słowa. I tak należy rozumieć, że Syn wszystko podtrzymuje słowem mocy swojej, jak też i to co czytamy w Psalmie: „Ogniu, gradzie, śniegu, lodzie i wietrze gwałtowny, czyniące słowo jego” (Ps 148, 8), gdyż przez moc stworzeń okazują się skutki idei bożej w rzeczach.

Skoro zaś Bóg poznając siebie, poznaje wszystko inne jak to powiedziano, musi Słowo poczęte w Bogu z tego, że się Bóg sam poznaje, być także Słowem wszystkich rzeczy. Jednak nie jest Ono w ten sam sposób Słowem Bożym i słowem innych rzeczy. Jest bowiem Słowem Bożym jako że pochodzi od Boga; jest zaś Słowem innych rzeczy nie jako pochodzące od nich, Bóg bowiem nie czerpie wiedzy od rzeczy, lecz raczej przez swą wiedzę rzeczom nadaje byt, jak to powyżej okazano. Musi więc Słowo Boże być doskonałą ideą wszystkich rzeczy stworzonych. W jaki zaś sposób może być ideą poszczególnych rzeczy, okazano w pierwszej Księdze, gdzie dowiedziono, że Bóg ma właściwe poznanie wszystkich rzeczy.

Ktokolwiek zaś coś czyni przez rozum, działa na mocy idei, którą ma o rzeczy uczynionej; dom bowiem istniejący w materii buduje architekt z idei domu, którą ma w umyśle. Wykazano zaś powyżej, że Bóg powołał rzeczy do bytu nie z konieczności naturalnej, lecz działając niejako przez rozum i wolę. Uczynił więc Bóg wszystko przez Swe Słowo, które jest ideą rzeczy przez Niego uczynionych. Dlatego powiedziano (J 1, 3): „Wszystko się przez nie stało”. Zgadza się to z opisem początku świata Mojżesza (Rdz 1), który opisując poszczególne dzieła używa następujących wyrażeń: „I rzekł Bóg: Niech się stanie światłość i stała się światłość; ... I rzekł Bóg: Niech się stanie sklepienie” itd. To wszystko ujmuje Psalmista, gdy powiada (Ps 148, 5): „on rzekł, i są uczynione”. Mówić, znaczy bowiem wypowiedzieć słowo. Tak więc należy rozumieć, że Bóg rzekł i zostały stworzone, iż powiedział Słowo przez które rzeczy powołał do bytu, jako przez ich doskonałą ideę.

Lecz ponieważ przyczyna zachowania rzeczy jest tą samą co przyczyna ich powołania do bytu, tak jak wszystko przez Słowo się stało, tak też wszystko przez Słowo zostaje zachowane w bycie. Stąd mówi Psalmista (Ps 33, 6): „Słowo Pańskie niebiosa utwierdziło”, Apostoł zaś powiada o Synu (Hbr 1, 3), że nosi wszystko słowem mocy swej, a powiedziano już, w jaki sposób to należy rozumieć.

Należy jednak wiedzieć, że Słowo Boże różni się od idei będącej w umyśle artysty w tym, że Słowo Boże jest Bogiem istniejącym substancjalnie; idea zaś rzeczy, która ma powstać, nie jest w umyśle artysty rzeczą istniejącą substancjalnie, lecz tylko formą umysłową. Formie zaś nie bytującej substancjalnie nie przysługuje w sposób właściwy działanie; działanie jest bowiem właściwością rzeczy doskonałej i bytującej substancjalnie; lecz jest jej właściwością, by przez nią działać, jest ona bowiem pierwiastkiem działania, przez który czynnik działa. A zatem idea domu w umyśle budowniczego nie buduje domu, lecz przez nią budowniczy dom buduje. Słowo Boże zaś, będące ideą rzeczy uczynionych przez Boga, istniejąc substancjalnie, nie jest tylko czymś, przez co się działa, lecz samo działa. I dlatego mówi Mądrość Boża (Prz 8, 30): „z nim byłam, wszystko urządzając”; i (J 5, 17), mówi Chrystus Pan: „Ojciec mój aż dotąd działa i ja działam”.

Należy także rozważyć, że rzecz, utworzona przez rozum, istnieje uprzednio w umyśle, zanim zaistnieje sama w sobie; pierwej jest bowiem dom w umyśle budowniczego, zanim zostanie aktualnie zbudowany. Słowo Boże jest zaś, jak to okazano, ideą wszystkich rzeczy, które Bóg uczynił. Musiały zatem wszystkie rzeczy, które Bóg uczynił, istnieć uprzednio w Słowie Bożym, zanim zaistniały we własnej swej naturze. Co zaś istnieje w czymś drugim, istnieje w nim na sposób tego drugiego, a nie w sposób sobie właściwy; dom bowiem istnieje w umyśle budowniczego w sposób umysłowy i niematerialny. Należy więc przyjąć, że rzeczy istniały uprzednio w Słowie Bożym na sposób Samego Słowa. Ten sposób zaś polega na tym, że Słowo jest jedno, niezłożone, niematerialne i nie tylko żyjące, ale jest życiem, gdyż samo jest swym bytem. A zatem rzeczy, które Bóg uczynił, istniały uprzednio w Słowie Bożym od wieków, niematerialnie, bez żadnego złożenia, a nie było w Nim nic innego jak tylko samo Słowo, które jest życiem. Dlatego powiedziano (J 1, 3–4): „co się stało w nim był żywot”, to znaczy w Słowie.

Jak zaś działający przez rozum i przez ideę, którą ma w sobie, daje byt rzeczom, tak też ten, kto uczy, przez ideę którą ma w sobie, jest przyczyną wiedzy w drugim, gdyż wiedza ucznia pochodzi od wiedzy uczącego, jako pewien jej obraz. Bóg zaś przez Swój rozum jest nie tylko przyczyną wszystkiego co istnieje w naturze, lecz także od rozumu Bożego pochodzi wszelkie poznanie rozumowe, jak wynika z tego co powiedziano powyżej. Musi więc Słowo Boże, które jest ideą rozumu bożego, być przyczyną wszelkiego poznania rozumowego. Dlatego powiedziano (J 1, 4): „żywot był światłością ludzi”, że mianowicie Słowo, które jest życiem, i w którym wszystko jest życiem, okazuje jako pewna światłość prawdę umysłom ludzkim. Nie jest to też niedoskonałością Słowa, że nie wszyscy ludzie dochodzą do poznania prawdy, lecz że niektórzy pozostają w ciemnościach. Jest to bowiem winą ludzi, którzy nie zwracają się do Słowa, ani też Go nie mogą całkowicie pojąć; stąd są w nich ciemności, większe lub mniejsze, według tego, że mniej lub więcej zwracają się do Słowa i pojmują Je. Stąd św. Jan, by usunąć wszelką niedoskonałość z objawiającej się mocy Słowa, powiedziawszy, że żywot jest światłością ludzi, dodaje (w. 5), że w ciemnościach świeci, a ciemności jej nie ogarnęły. Nie to bowiem jest przyczyną ciemności, że Słowo nie daje światłości, lecz to, że są tacy, którzy światłości nie pojmują; jak na przykład dla tego, który oczy zamyka lub ma słabe oczy, panuje ciemność, chociaż słońce materialne oświeca cały świat.

Oto, co do pewnego stopnia możemy poznać o rodzeniu w Bogu i o mocy Jednorodzonego Syna Bożego z Pisma św.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.