Księga IV, Rozdział 29
O błędzie manichejczyków odnośnie do wcielenia
Byli też inni, którzy zaprzeczając prawdzie Wcielenia, wymyślili podobieństwo, pozorność wcielenia. Powiedzieli bowiem Manichejczycy, że Syn Boży przyjął nie prawdziwe, lecz pozorne ciało. A zatem nie mógł też być prawdziwym człowiekiem, tylko pozornym; stąd wynika, że i czynności, które spełniał jako człowiek, jak to, że się narodził, że jadł, pił, chodził, cierpiał i został pogrzebany, nie były rzeczywiste, lecz udawane. W ten sposób jest jasnym, że całą tajemnicę Wcielenia sprowadzają do jakiegoś oszustwa.
Takie zaś twierdzenie przede wszystkim obala powagę Pisma św. Ponieważ bowiem podobieństwo ciała nie jest ciałem, ani podobieństwo chodzenia nie jest chodzeniem, i t. p., Pismo św. mówiąc Słowo ciałem się stało (J 1, 14), kłamie, jeśli było tylko ciało pozorne. Kłamie także mówiąc, że Jezus Chrystus chodził, jadł, umarł i został pogrzebany, jeśli to wszystko było tylko fantastycznym złudzeniem. Jeśli się zaś choćby w najmniejszej rzeczy odrzuci powagę Pisma świętego, nie będzie mogło być już nic pewnego w naszej wierze, która opiera się na Piśmie św., według tych słów (J 20, 31): Te są napisane, abyście wierzyli.
Lecz może ktoś powiedzieć, że Pismo św. nie mówi nieprawdy gdy odnosi to, co się okazywało, do czegoś rzeczywistego, gdyż podobieństwa rzeczy oznacza się w różnym znaczeniu i przenośnie nazwami samych rzeczy, jak na przykład obraz człowieka nazywa się przenośnie człowiekiem; także samo Pismo święte zwykle posługuje się tym sposobem mówienia, jak np. (1 Kor 10, 4): A skałą był Chrystus. Bardzo wiele zaś wyrażeń odnoszących się do ciała, stosuje Pismo św. do Boga tylko przez podobieństwo; jak na przykład nazywa się Go barankiem, albo lwem, i t. p.
Lecz chociaż podobieństwa rzeczy przybierają niekiedy w innym znaczeniu nazwy tych rzeczy, to jednak nie przystoi, by Pismo św. podawało całe opowiadanie jednego faktu tak dwuznacznie, by z innych miejsc Pisma św. nie można było wyjaśnić prawdy, gdyż nie czerpaliby stąd ludzie nauki, lecz raczej fałsz; tymczasem Apostoł mówi (Rz 15, 4), że cokolwiek napisano, ku naszej nauce napisano; i (2 Tm 3, 16): Wszelkie pismo od Boga natchnione, jest pożyteczne ku nauczaniu, ku ćwiczeniu. Oprócz tego całe opowiadanie w ewangelii byłoby fantazją poetycką i zmyśleniem, gdyby podawało pozorne podobieństwa rzeczy za same rzeczy; a przecież powiedziano (2 P 1, 16): Albowiem oznajmiliśmy wam moc Pana naszego Jezusa Chrystusa nie uwiedzeni baśniami misternymi.
Jeżeli zaś Pismo św. podaje pewne nazwy, które oznaczały pozór rzeczy tylko a nie ich istnienie rzeczywiste, to daje to poznać ze samego sposobu opowiadania. Powiedziano bowiem (Rdz 18, 2): Gdy więc podniósł oczy swe, mianowicie Abraham, ukazali mu się trzej mężowie, z czego można się domyśleć, że byli tylko na pozór mężami. Dlatego też uczcił w nich Boga i wyznał Go mówiąc (w. 27): Będę mówił do Pana mego, aczem proch i popiół; i znowu (w. 25): Uchowaj się ty, co sądzisz wszystką ziemię. Nie wprowadza też błędu to, że Izajasz i Ezechiel i inni prorocy napisali rzeczy, które widzieli w wyobraźni, gdyż tego rodzaju rzeczy podają nie w opowiadaniu zdarzenia, lecz w opisie proroctwa. A jednak zawsze dodają coś, przez co jest oznaczona przenośnia; jak np. (Iz 6, 1): Widziałem Pana siedzącego i t. d., (Ez 1, 3): Stała się nade mną ręka Pańska i widziałem i t. d.; (Ez 8, 3): Spuszczone podobieństwo ręki uchwyciło mię i przywiódł mię i przyszedłem do Jeruzalem w widzeniu Bożym.
Także to, że niektóre rzeczy w Piśmie św. mówią o Bogu przez podobieństwo, nie może być powodem błędu. Już to dlatego, że bierze się podobieństwa rzeczy tak pospolitych, aby jasnym było, iż mówi się je przez podobieństwo, a nie wedle istnienia rzeczy. Już to dlatego, że są w Pismach pewne rzeczy powiedziane wprost, przez które prawda wyraźnie się okazuje, a w innych miejscach jest ukryta pod podobieństwami. To zaś nie zachodzi w tym wypadku, gdyż Pismo święte nigdzie swą powagą nie przeczy prawdzie tych rzeczy, które czytamy o człowieczeństwie Chrystusa.
Lecz może ktoś powie, że należy się tego domyślać ze słów Apostoła (Rz 8, 3): Posłał Bóg Syna swego w podobieństwie grzesznego ciała. Albo też ze słów (Flp 2, 7): Stał się na podobieństwo ludzi i postawą znaleziony jako człowiek. Znaczenie zaś takie jest wykluczone, z powodu tego, co potem dodano. Mówi bowiem Apostoł nie tylko w podobieństwie ciała, lecz dodaje grzesznego, ponieważ Chrystus miał wprawdzie ciało prawdziwe, lecz nie ciało grzeszne, gdyż nie było w nim grzechu, tylko na podobieństwo grzesznego ciała, gdyż miał ciało podległe cierpieniu, takie, jakim się stało ciało człowieka po grzechu. Podobnie także wykluczone jest fałszywe rozumienie słów: stał się na podobieństwo ludzi, przez dodanie słów: przyjąwszy postać sługi. Jasnym jest bowiem, że postać oznacza tu naturę, a nie podobieństwo, dlatego, że Apostoł powiedział (w. 6), Który będąc w postaci Bożej, i tu zamiast natury napisano postać; nie powiedziano bowiem, że Chrystus był na podobieństwo Boga. Wykluczone jest też fałszywe rozumienie, przez następne słowa (w. 8): stawszy się posłusznym aż do śmierci. Nie przyjmuje się więc podobieństwa w znaczeniu naśladownictwa, lecz przyjmuje się naturalne podobieństwo gatunku, tak, jak się mówi, że wszyscy ludzie są podobnego gatunku.
Jeszcze bardziej zaś wyklucza świadectwo Pisma św. podejrzenie zjawy. Powiedziano bowiem (Mt 14, 26), że uczniowie ujrzawszy go chodzącego po morzu, zatrwożyli się, mówiąc iż jest obłuda, i od bojaźni krzyknęli. To ich podejrzenie Chrystus Pan uspokoił i mówi dalej (Mt 14, 27): wnet mówił do nich Jezus rzekąc: Miejcie ufność, jam jest, nie bójcie się. Nie wydaje się jednakowoż rzeczą rozumną, by uczniowie nie spostrzegli, że Chrystus Pan przyjął tylko ciało złudne, skoro ich wybrał na to, by dali świadectwo prawdzie, o tym co widzieli i słyszeli (Dz 4, 20); jeśli zaś to spostrzegli, wtedy myśl, że to jest zjawa, nie wzbudziłaby w nich trwogi.
Bardziej jeszcze usunął Chrystus Pan podejrzenie z umysłu uczniów o nierzeczywistości Swego ciała po zmartwychwstaniu. Powiedziano bowiem u (Łk 24, 37) i następne, że uczniowie strwożeni i przestraszeni będąc, mniemali, iż Ducha widzieli, gdy zobaczyli Jezusa. I rzekł im: Czemuście się zatrwożyli, a myśli wstępują do serc waszych? Oglądajcie ręce moje i nogi, żem ci ja tenże jest, dotykajcie się i przypatrujcie, bo duch nie ma ciała ani kości, jako widzicie, że ja mam. Daremnie by zaś kazał się dotykać, gdyby nie miał ciała rzeczywistego.
Podobnie. Apostołowie okazują się wiarygodnymi świadkami Chrystusa Pana; mówi bowiem Piotr (Dz 10, 40): Tego, mianowicie Chrystusa Pana, Bóg wzbudził dnia trzeciego, i dał go, żeby był objawiony, nie wszystkiemu ludowi, ale świadkom przedtem zgotowanym od Boga: nam, którzyśmy z nim jedli i pili, potem gdy wstał od umarłych. A Jan Apostoł, na początku swego listu mówi (1 J 1, 1-2): cośmy widzieli oczyma naszymi, cośmy oglądali i ręce nasze dotykały o słowie żywota, świadczymy. Nie można zaś podawać jako wiarygodne świadectwo prawdy takich rzeczy, które nie zdarzyły się w rzeczywistości, lecz tylko pozornie. Jeśli więc ciało Chrystusa było pozorne, i nie jadł i nie pił rzeczywiście, ani też nie był rzeczywiście widziany i dotykany, lecz tylko pozornie, wynika stąd, że świadectwo Apostołów o Chrystusie Panu było niedostateczne. I stąd próżne jest ich przepowiadanie, próżna jest i wiara nasza, jak mówi Paweł (1 Kor 15, 14).
Co więcej, jeśli Chrystus nie miał rzeczywistego ciała, nie umarł też rzeczywiście. A zatem także nie zmartwychwstał rzeczywiście. Apostołowie są więc fałszywymi świadkami Chrystusa, gdy głoszą światu, że zmartwychwstał. Dlatego Apostoł mówi tamże (w. 15): Znajdujemy się też fałszywymi świadkami Bożymi: iżeśmy świadczyli przeciw Bogu, że Chrystusa wzbudził, którego nie wzbudził.
Oprócz tego. Fałszerstwo nie jest odpowiednią drogą dla dowiedzenia prawdy, według słów (Syr 34, 4): Od kłamcy co prawdziwego będzie powiedziane? Przyjście Chrystusa na świat było zaś dla okazania prawdy; mówi On bowiem (J 18, 37): Ja się na to urodziłem i na to przyszedłem na świat, abym świadectwo dał prawdzie. Nie było więc w Chrystusie Panu żadnego fałszu. Byłby zaś fałsz, gdyby to, co o Nim opowiadają, było tylko pozorne, fałszywym bowiem jest to, co nie jest takim, jakim się wydaje. A zatem wszystko, co opowiedziano o Chrystusie Panu, działo się rzeczywiście.
Co więcej. Powiedziano w liście do (Rz 5, 9), że jesteśmy usprawiedliwieni we krwi jego; a w (Ap 5, 9): Odkupiłeś nas Bogu przez krew Twoją. Jeżeli więc Chrystus Pan nie miał rzeczywistej krwi, to też jej za nas rzeczywiście nie wylał. A zatem nie jesteśmy ani rzeczywiście usprawiedliwieni, ani rzeczywiście odkupieni. A więc na nic się nam nie przyda być w Chrystusie Panu.
Podobnie. Jeśli przyjście Chrystusa Pana na świat należy rozumieć tylko jako złudę, to nic nowego przybycie to nie przyniosło; i w Starym Testamencie bowiem ukazał się Bóg Mojżeszowi i prorokom pod różnymi figurami, jak o tym świadczy także Pismo św. Nowego Testamentu. Lecz to by zupełnie usunęło naukę Nowego Testamentu. A zatem Syn Boży przyjął ciało rzeczywiste, a nie pozorne.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.