I, q. 1, a. 8
Czy w tej nauce można posługiwać się dowodzeniami
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że w tej nauce nie można się posługiwać dowodzeniami. Mówi bowiem Ambroży w ks. I De fide catholica (cap. 13): Usuń dowody, gdzie chodzi o wiarę. Lecz w tej nauce głównie chodzi o wiarę; stąd powiedziano (J 20, 31): te są napisane, abyście wierzyli. Zatem w teologii nie można posługiwać się dowodzeniami.
Zarzut drugi. Oprócz tego, gdyby można było w niej używać dowodów, dowodziłoby się albo z powagi, albo z rozumu. Jeśli z powagi, wtedy wydaje się niezgodne z jej dostojnością, albowiem dowód z powagi jest najsłabszy, według Boecjusza. Jeśli zaś z rozumu, wtedy nie zgadza się to z jej celem; ponieważ według Grzegorza w Homilii (Hom. XXVI in Evang.): wiara nie ma zasługi, gdzie rozum ludzki dostarcza dowodów. Zatem w teologii nie można się posługiwać dowodzeniami.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Tt 1, 9) o biskupie: Trzymając się tej, która jest wedle nauki, wiernej mowy; iżby mógł napominać przez zdrową naukę; i tych, którzy się przeciwiają, przekonać.
Odpowiadam, że tak jak inne nauki nie posługują się dowodem dla wykazania swych zasad podstawowych, lecz wychodząc z tych zasad posługują się dowodami celem wykazania innych prawd w tychże naukach, tak i ta nauka nie posługuje się dowodami dla wykazania swych zasad podstawowych, którymi są artykuły wiary, lecz wychodzi z nich celem udowodnienia czegoś innego; tak jak Apostoł (1 Kor 15, 12 i nast.) ze zmartwychwstania Chrystusa dowodzi zmartwychwstania powszechnego. Jednak zważyć należy, że w naukach filozoficznych niższe nauki ani nie dowodzą swoich zasad podstawowych, ani nie rozprawiają z tym, który im przeczy, lecz pozostawiają to wyższej nauce; najwyższa zaś między nimi, mianowicie metafizyka, rozprawia z tym, który przeczy jej zasadom, jeżeli przeciwnik na coś się zgodzi; jeśli na nic się nie zgodzi, to nie może z nim rozprawiać, może jednak rozwiązać jego trudności. Stąd teologia, nie mając nauki wyższej od siebie, rozprawia z tym, który przeczy jej zasadom, podając przeciwnikowi dowody, jeśli on uznaje coś z tego, o czym wiemy z objawienia bożego; tak, jak opierając się na powadze Pisma św. dysputujemy z heretykami, a przeciwko tym, którzy przeczą jednemu artykułowi wiary, dysputujemy za pomocą innego. Jeśli zaś przeciwnik nie wierzy w nic z tego, co Bóg objawił, nie ma już sposobu, by dowieść artykułów wiary za pomocą rozumowania; lecz można obalić zarzuty, jeśli przytacza jakieś przeciwko wierze. Ponieważ zaś wiara opiera się na prawdzie nieomylnej, a niemożliwym jest dowieść czegoś przeciwnego prawdzie, więc widocznym jest, że argumenty podawane przeciw wierze, nie są dowodami, lecz argumentami, które można obalić.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż dowody rozumu ludzkiego nie potrafią wykazać tego, co jest objęte wiarą, to jednak nauka ta z artykułów wiary dowodzi innych prawd, jak to powiedziano powyżej.
Odpowiedź na drugi zarzut. Dowodzenie z powagi jest cechą właściwą przede wszystkim tej nauki, ponieważ podstawowe zasady tej nauki otrzymuje się z objawienia, a tak powinniśmy wierzyć powadze tych, którzy otrzymali objawienie. A to nie przynosi ujmy dostojności tej nauki, chociaż bowiem dowód z powagi opartej na rozumie ludzkim jest najsłabszy, to jednak dowód z powagi opartej na objawieniu boskim jest najskuteczniejszy. Wszelako teologia posługuje się także rozumem ludzkim, wprawdzie nie aby udowodnić wiarę, ponieważ przez to znikłaby zasługa wiary, lecz celem wykazania pewnych innych prawd, zawartych w teologii. Skoro bowiem łaska nie usuwa natury, lecz ją doskonali, więc wypada, by rozum przyrodzony podległy był wierze, tak, jak naturalna skłonność woli służy miłości. Stąd i Apostoł mówi (2 Kor 10, 5): W niewolę podbijając wszelki rozum pod posłuszeństwo Chrystusowe. Stąd także wynika, że teologia posługuje się również powagą filozofów tam, gdzie mogli rozumem przyrodzonym poznać prawdę; tak np. Paweł (Dz 17, 28), przytacza zdanie Arata mówiąc: Jako i niektórzy z waszych poetów powiedzieli: Jego bowiem i rodzajem jesteśmy. Teologia zaś posługuje się tego rodzaju powagami jako dowodami zewnętrznymi prawdopodobnymi; używa natomiast powagi Pisma kanonicznego jako dowodów właściwych i nieomylnych, a powagi innych doktorów Kościoła jako dowodów właściwych, lecz prawdopodobnych. Wiara nasza bowiem opiera się na objawieniu udzielonym apostołom i prorokom, którzy napisali księgi kanoniczne, a nie na objawieniu, jeśliby jakie było dane innym doktorom. Stąd powiada Augustyn w liście do Hieronima (LXXXII, c. 1): tylko te księgi Pisma św., które nazywają się kanonicznymi, nauczyłem się tak czcić, że z całą pewnością wierzę, iż żaden z ich autorów pisząc je, w niczym nie zbłądził. Innych zaś czytam w ten sposób, że nie uważam ich dzieł za prawdziwe dlatego, że oni sami tak myśleli lub napisali, choćby odznaczali się nie wiem jaką świętością i nauką.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.