Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 11, a. 2

Czy jedno i wielość są sobie przeciwstawne

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że jedno i wielość nie są sobie przeciwstawne. Nic bowiem przeciwstawnego nie orzeka się o tym, co jest mu przeciwstawne. Lecz wszelka wielość jest w pewien sposób jednym, jak to wynika z tego co powiedziano w paragrafie poprzednim. Zatem jedno nie przeciwstawia się wielości.

Zarzut drugi. Oprócz tego żadna rzecz przeciwstawna nie jest utworzona przez rzecz jej przeciwstawną. Lecz jedno tworzy wielość. Zatem nie jest przeciwstawne wielości.

Zarzut trzeci. Oprócz tego jedno przeciwstawia się jednemu. Wielości zaś przeciwstawia się mało. Zatem nie przeciwstawia się jej jedno.

Zarzut czwarty. Oprócz tego, jeśli jedno przeciwstawia się wielości, przeciwstawia się jej jak niepodzielone podzielonemu; i tak się przeciwstawia, jak brak trwałemu posiadaniu. To zaś wydaje się nieodpowiednim, ponieważ wynikałoby, że jedno jest późniejsze od wielości i definiowałoby się przez nią; gdy tymczasem wielość definiuje się przez jedno. Stąd w definicji będzie błędne koło, co jest nieodpowiednim. Zatem jedno i wielość nie są sobie przeciwstawne.

Lecz przeciwnym temu jest, że te rzeczy których pojęcia są sobie przeciwstawne, są same sobie przeciwstawne. Lecz pojęcie jednego zasadza się na niepodzielności; pojęcie zaś wielości zawiera podział. Zatem jedno i wielość są sobie przeciwstawne.

Odpowiadam, że jedno przeciwstawia się wielości, ale różnymi sposobami. Jedno bowiem, które jest początkiem liczby, przeciwstawia się wielości, która jest liczbą, jak miara mierzonemu; jedno bowiem zawiera pojęcie pierwszej miary, a liczba jest wielością mierzoną przez jedno, jak to wynika z X Metaph. Jedno zaś, które jest zamienne z bytem, przeciwstawia się wielości sposobem braku, jak niepodzielone podzielonemu.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Żaden brak nie usuwa bytu całkowicie, ponieważ brak jest przeczeniem w przedmiocie, według Filozofa (Categor. VIII). Lecz jednak każdy brak usuwa pewien byt. I tak, w bycie, z powodu jego powszechności zdarza się, że brak bytu ma swą podstawę w bycie; a to nie przydarza się w brakach form szczególnych, jak wzroku lub białości, lub czegoś podobnego. A jak się ma rzecz z bytem, tak się też ma z jednym i dobrem, które są z bytem zamienne; brak bowiem dobra ma swą podstawę w jakimś dobru i podobnie usunięcie jedności ma swą podstawę w czymś jednym. A stąd zdarza się, że wielość jest czymś jednym, a zło jest czymś dobrem, a niebyt jest jakimś bytem. Jednakże nie orzeka się przeciwstawnego o przeciwstawnym, ponieważ jedno z dwojga jest absolutnie, a drugie pod pewnym względem. Co bowiem pod pewnym względem jest bytem, jak na przykład byt w możności, jest niebytem absolutnie, to znaczy w czynie; albo co jest bytem absolutnie, w rodzaju substancji jest niebytem pod pewnym względem, odnośnie do jakiegoś bytu przypadłościowego. Podobnie zatem to, co jest dobrem pod pewnym względem, jest złem absolutnie, albo odwrotnie. I podobnie, co jest jednym absolutnie, jest wielością pod pewnym względem i odwrotnie.

Odpowiedź na drugi zarzut. Całość jest dwojaka, albo jednorodna, która składa się z części podobnych, albo też różnorodna, która jest złożona z części niepodobnych. W jakimkolwiek zaś całym jednorodnym całe składa się z części mających formę całego, tak jak którakolwiek część wody jest wodą, i takie jest złożenie czegoś ciągłego ze swych części. W jakimkolwiek zaś całym różnorodnym, żadna część nie posiada formy całości, żadna bowiem część domu nie jest domem, ani też żadna część człowieka nie jest człowiekiem. I takie całe jest wielością. O ile zatem część jego nie posiada formy wielości, składa się wielość z jednostek, tak jak dom z nie-domów; nie dlatego, że jednostki stanowią wielość, o ile mają coś z pojęcia niepodzielności, przez co przeciwstawia się je wielości, lecz ze względu na to, o ile mają coś z bytu; tak jak i części domu stanowią dom przez to, że są jakimiś ciałami, nie przez to, że są nie domem.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Wielość przyjmuje się dwojako. Jednym sposobem absolutnie, i tak przeciwstawia się jednemu. Innym sposobem, o ile wprowadza pojęcie jakiegoś nadmiaru, i tak przeciwstawia się niewielu. Stąd pierwszym sposobem dwa jest wielością, jednak nie drugim.

Odpowiedź na czwarty zarzut. Jedno przeciwstawia się wielu przez brak, o ile w pojęciu wielu rzeczy zawiera się to, że są podzielone. Stąd jest koniecznym, by podział poprzedzał jedno nie absolutnie, ale co do sposobu naszego pojmowania. Dostrzegamy bowiem rzeczy pojedyncze przez złożone, stąd definiujemy punkt jako to co nie ma części, lub początek linii. Lecz wielość, nawet pojęciowo, następuje po jednym, gdyż nie pojmujemy, by rzeczy podzielone zawierały pojęcie wielości inaczej jak przez to, że przypisujemy jedność każdej z części. Stąd w definicji wielości kładzie się jedno; nie kładzie się zaś wielości w definicji jednego. Lecz umysł dostrzega podział przez samo zaprzeczenie bytu. W ten sposób, że pierwszą rzeczą, która podpada pod rozum, jest byt, drugą, że ten byt nie jest tamtym bytem i w ten sposób, jako drugą rzecz pojmujemy podział, jako trzecią jedność, jako czwartą wielość.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.