I, q. 12, a. 6
Czy z pomiędzy tych, którzy widzą istotność Boga, jeden widzi doskonalej od drugiego
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że z pomiędzy tych, którzy widzą istotność Boga, jeden nie widzi doskonalej od drugiego. Powiedziano bowiem (1 J 3, 2): ujrzymy Go jako jest. Lecz On jest tylko jednym sposobem. Zatem jednym sposobem widzieć Go będą wszyscy. Więc ani doskonalej, ani mniej doskonale.
Zarzut drugi. Oprócz tego powiada Augustyn w księdze Octoginta trium Quaest. (qu. 32), że: Tej samej rzeczy nie może jeden od drugiego więcej rozumieć. Lecz wszyscy widzący Boga przez istotność, rozumieją istotność Boga. Boga bowiem widzi się rozumem, a nie zmysłem, jak to powiedziano powyżej (par. 3). Więc z pomiędzy tych, którzy widzą istotność Boga, jeden nie widzi jaśniej od drugiego.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, by coś mogło być od drugiego doskonalej widzianym, może przydarzyć się dwojako: albo ze strony przedmiotu widzialnego, albo ze strony władzy widzącej patrzącego. Ze strony zaś przedmiotu, przez to, że widzący przyjmuje przedmiot doskonalej; mianowicie pod względem doskonalszego obrazu. To jednak nie odnosi się do obecnego zagadnienia. Bóg bowiem jest obecny dla umysłu widzącego Go nie przez jakiś obraz, lecz przez Swą istotność. Wynika tedy, że jeśli jeden widzi Go doskonalej od drugiego, zależy to od różnicy władzy poznawczej. I stąd wynika także, że ten, którego władza poznawcza z natury jest wyższą, widzi Go jaśniej; a to jest niedorzecznym, skoro przyobiecano ludziom w stanie błogosławionym równość z aniołami.
Lecz przeciwnym temu jest, że życie wieczne polega na widzeniu Boga, według słów (J 17, 3): ten jest żywot wieczny i t. d. Dlatego, jeśli wszyscy w równy sposób widzą istotność Boga w życiu wiecznym, wszyscy będą równi; a Apostoł mówi rzecz przeciwną temu (1 Kor 15, 4): gwiazda od gwiazdy różna jest w jasności.
Odpowiadam, że z pomiędzy tych, którzy widzą istotność Boga, jeden widzi Go doskonalej od drugiego. A to nie będzie się działo przez jakiś obraz doskonalszy w jednym niż w drugim, skoro to widzenie nie będzie się odbywać za pomocą jakiegoś obrazu, jak pokazano. Lecz będzie to skutkiem tego, że jeden umysł będzie miał większą zdolność czyli władzę widzenia Boga niż drugi. Władza zaś widzenia Boga nie jest właściwością umysłu stworzonego z jego natury, lecz ze światła chwały, które stawia umysł jak gdyby w bogowtórności, jak widać z tego co powiedziano powyżej (paragr. poprzedni). Stąd umysł, który więcej uczestniczy w świetle chwały, będzie widział Boga doskonalej. Ten zaś będzie więcej uczestniczył w świetle chwały, kto ma więcej miłości, albowiem gdzie jest większa miłość, tam jest większe pożądanie, a pożądanie czyni pożądającego jak gdyby zdolnym i gotowym do otrzymania przedmiotu pożądanego. Stąd ten, który posiada więcej miłości, będzie widział Boga doskonalej i będzie szczęśliwszym.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. W słowach: ujrzymy Go jako jest, przysłówek jako określa sposób widzenia ze strony przedmiotu widzianego, tak, że jest znaczenie: będziemy widzieć, że On jest tak, jak jest, ponieważ będziemy widzieć sam Jego byt, który jest Jego istotnością. Lecz to nie określa sposobu widzenia ze strony widzącego, jak gdyby znaczeniem było, że sposób widzenia Boga będzie równie doskonały, jak jest doskonały sposób bytowania Boga.
I z tego jasną też jest odpowiedź na zarzut drugi. Gdy bowiem mówimy, że jeden nie rozumie tej samej rzeczy lepiej od drugiego, jest to prawdą, jeśli odniesiemy do sposobu rzeczy rozumianej. Ktokolwiek bowiem rozumie rzecz inaczej niż ona jest, nie rozumie jej prawdziwie. Nie zaś, jeżeli się odnosi do sposobu tego, który rozumie; albowiem rozumienie jednego jest doskonalsze od rozumienia drugiego.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Różnorodność widzenia nie będzie ze strony przedmiotu; ten sam przedmiot bowiem będzie przedstawiony wszystkim, mianowicie istotność Boga, ani też nie powstanie z różnorodnego uczestnictwa w przedmiocie, spowodowanego przez różne obrazy. Lecz będzie spowodowane różnorodną zdolnością umysłu, wprawdzie nie naturalną, lecz uwielbioną, jak to powiedziano (par. 1).
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.