I, q. 12, a. 7
Czy widzący istotność Boga pojmują Go
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że ci, którzy widzą istotność Boga, pojmują Go. Mówi bowiem Apostoł (Flp 3, 12): ale gonię, jeślibym jako uchwycił. Jednak nie na próżno gonił, mówi bowiem sam (1 Kor 9, 26): Ja tedy tak bieżę, nie jako na niepewną. Zatem on sam pojmował. I w ten sam sposób także inni, których on zachęca do tego, mówiąc (tamże w. 24): tak bieżcie, abyście otrzymali.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jak mówi Augustyn w księdze De videndo Deum do Pauliny: To się pojmuje, co się widzi tak w całości, by nic nie ukrywało się przed widzącym. Lecz jeśli się widzi Boga w Jego istotności, widzi się Go całego i nic z Niego nie jest ukrytym przed widzącym, skoro Bóg jest pojedynczy. Ktokolwiek więc widzi Go w Jego istotności, ten Go pojmuje.
Zarzut trzeci. Jeśliby się powiedziało, że się Go widzi całego, lecz nie całkowicie, można przeciw temu powiedzieć: całkowicie albo wyraża sposób patrzącego, albo sposób rzeczy widzianej. Lecz ten, kto widzi Boga w Jego istotności, widzi Go całkowicie, jeśli się wyraża sposób rzeczy widzianej, ponieważ widzi Go tak, jak On jest (jak się powiedziało w par. 6). Podobnie widzi Go całkowicie, jeśli się wyraża sposób patrzącego, ponieważ umysł całą swoją mocą będzie widział istotność Boga. Ktokolwiek zatem widzi Boga w Jego istotności, widzieć Go będzie całkowicie. Zatem będzie Go pojmował.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano w (Jr 32, 18-19): Najmocniejszy, wielki i możny, Pan zastępów imię tobie. Wielki radą, a nieogarniony myślą. Zatem nie można Go pojąć.
Odpowiadam, że niemożliwym jest, by jakikolwiek umysł stworzony pojął Boga; dosięgnąć Boga umysłem w jakikolwiek sposób wielką jest szczęśliwością, jak powiada Augustyn, Serm. ad pop. CXVII. Dla wykazania tego wiedzieć należy, że się pojmuje to, co się doskonale poznaje. To zaś pojmuje się doskonale, co poznaje się o tyle, o ile może być poznane. Stąd jeśli o tym, co się da poznać za pomocą dowodu naukowego, ma się zdanie oparte na jakiejś przyczynie prawdopodobnej, tego się wyczerpująco nie pojmuje. Tak, jak na przykład, jeśli kto wie za pomocą dowodu naukowego, że trójkąt ma trzy kąty równe dwu kątom prostym, wtedy on to pojmuje. Podczas, gdy jeśli ktokolwiek przyjmuje to zdanie jako prawdopodobne dlatego, że uczeni albo wielu ludzi tak mówi, takiego twierdzenia wyczerpująco nie pojmuje, ponieważ nie dosięga tego doskonałego sposobu poznania, w jaki rzecz można poznać. Żaden zaś umysł stworzony nie może dosięgnąć tego doskonałego sposobu poznania istotności bożej, w jaki ją można poznać. To zaś można wykazać w następujący sposób. Wszystko bowiem o tyle jest poznawalne, o ile jest bytem w czynie. Bóg tedy, którego byt jest nieskończony, jak to powyżej wykazano (R. VII, par. 1), jest nieskończenie poznawalny. Żaden zaś umysł stworzony nie może poznawać Boga nieskończenie. Umysł bowiem stworzony poznaje istotność bożą o tyle więcej lub mniej doskonale, o ile przenika go większe lub mniejsze światło chwały. Skoro tedy stworzone światło chwały przyjęte w umyśle stworzonym nie może być nieskończone, jest niemożliwą rzeczą, by jakiś umysł stworzony znał Boga nieskończenie. Jest zatem niemożliwym, by pojął Boga.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Pojmowania orzeka się dwojako. W jeden sposób ściśle i właściwie, według tego, o ile coś zawiera się w pojmującym. I w ten sposób żadną miarą nie pojmuje Boga ani umysł, ani cokolwiek innego, ponieważ skoro jest nieskończony, żaden byt skończony zawrzeć Go w sobie nie może tak, by coś skończonego pojmowało Go nieskończenie, tak jak On sam jest nieskończenie. I obecnie zastanawiamy się nad pojmowaniem, wziętym w tym znaczeniu. W innym znaczeniu pojmowania bierze się szerzej, o ile pojmowanie przeciwstawia się niedosięgnięciu. Mówi się bowiem, że ten, który kogoś dosięga, pojmuje go, gdy już go trzyma. I tak pojmują Boga błogosławieni, według słów (Pnp 3, 4): pojmałam go i nie puszczę go. W tym znaczeniu także należy rozumieć słowa przytoczone Apostoła co do pojmowania. I w ten sposób pojmowanie jest jednym z trzech darów duszy, który odpowiada nadziei; tak jak widzenie wierze, a używanie miłości. Nawet między nami bowiem nie wszystko, co się widzi, już się trzyma lub posiada, ponieważ widzi się czasami rzeczy odległe, albo takie, które nie podlegają naszej władzy. Nie używamy też zawsze tego co posiadamy, albo dlatego, że nie znajdujemy w nim przyjemności, albo że takie rzeczy nie są ostatecznym celem naszego pożądania, by mogły nasycić nasze pożądanie i je zaspokoić. Lecz błogosławieni posiadają te trzy rzeczy w Bogu, ponieważ i widzą Go i widząc, posiadają Go ciągle obecnego przed sobą, mając moc widzenia Go zawsze; a posiadając Go, używają Go jako ci, którzy nasycają swoje pragnienie ostatecznym kresem.
Odpowiedź na drugi zarzut. Boga nazywamy niepojętym nie dlatego, by istniało coś takiego w Nim, czego by się nie widziało, lecz dlatego, że nie widzi się Go tak doskonale, jak można Go widzieć. Tak, jak gdy jakieś zdanie, które można udowodnić, poznajemy dla jakichś powodów prawdopodobnych, to nie wynika z tego, że jakaś część jego jest nieznana, czy to podmiot czy orzeczenie, czy skład; lecz całego nie poznaje się tak doskonale, jak poznać je można. Stąd Augustyn, podając definicję pojmowania, mówi że to pojmuje się patrząc na nie, co widzi się tak całe, że nic z niego nie ukrywa się przed patrzącym; albo czego granice można przejrzeć. Wtedy bowiem przegląda się granice czegoś, gdy dochodzi się do kresu w sposobie poznawania tej rzeczy.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Wyraz całkowicie określa sposób przedmiotu, mianowicie nie tak, by cały sposób przedmiotu nie podpadał pod poznanie, lecz ponieważ sposób przedmiotu nie jest sposobem poznającego. Ten więc, który widzi Boga w Jego istotności, widzi to w Nim, że istnieje nieskończenie i jest nieskończenie poznawalny. Lecz ten nieskończony sposób nie jest właściwością poznającego, mianowicie, by poznawał nieskończenie. Tak na przykład może ktoś wiedzieć prawdopodobnie, że można dowieść jakiegoś zdania, chociaż on go nie zna za pomocą ścisłego dowodu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.