I, q. 12, a. 9
Czy widzący istotność Bożą widzą te rzeczy, które widzą, za pomocą obrazu
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że widzący istotność Bożą widzą te rzeczy, które widzą w Bogu, za pomocą jakichś obrazów. Każde poznanie bowiem dokonuje się przez upodobnienie poznającego do rzeczy poznanej; w ten sposób bowiem umysł w czynie staje się rzeczą poznaną w czynie, a zmysł w czynie, rzeczą zmysłem poznawalną w czynie, o ile jego obraz nadaje mu formę, jak źrenicy obraz barwy. Jeśli więc umysł widzący istotność Boga poznaje jakieś stworzenia w Bogu, trzeba, by formę otrzymał od ich obrazów.
Zarzut drugi. Oprócz tego, te rzeczy, które pierwej zobaczyliśmy, zatrzymujemy w pamięci. Lecz Paweł, oglądając w zachwycie istotność Bożą, jak mówi Augustyn (XII Super Gen. c. 28, 34), gdy przestał widzieć istotność Bożą, pamiętał wiele rzeczy, które w zachwycie oglądał; stąd sam mówi (2 Kor 12, 4), że słyszał tajemne słowa, których się człowiekowi nie godzi mówić. Należy zatem powiedzieć, że niektóre obrazy tych rzeczy, które pamiętał, pozostały w jego umyśle. I z tego samego powodu, kiedy czynnie oglądał istotność Bożą, miał pewne obrazy czy idee tych rzeczy, które w niej oglądał.
Lecz przeciwnym temu jest, że zwierciadło i to, co się w zwierciedle ukazuje, widzi się w jednej idei. Lecz wszystko tak widzi się w Bogu, jakby w jakimś zrozumiałym zwierciedle. Jeśli więc samego Boga nie widzi się za pomocą obrazu jakiegoś, lecz przez Jego istotność, także tych rzeczy, które się w Bogu widzi, nie widzi się przez jakieś obrazy czy idee.
Odpowiadam, że oglądający Boga w Jego istotności, tych rzeczy, które widzą w samej istotności Bożej, nie widzą za pomocą jakichś idei, lecz przez samą istotność Bożą, zjednoczoną z ich umysłem. W ten sposób bowiem poznaje się cokolwiek, w jaki obraz tej rzeczy znajduje się w poznającym. Lecz to zachodzi w dwojaki sposób. Skoro bowiem te rzeczy, które są podobne do jednej i tej samej, są podobne także nawzajem do siebie, władza poznawcza może dwojako łączyć się z czymś poznawalnym: jednym sposobem bezpośrednio, gdy wprost otrzymuje formę obrazu tej rzeczy i wtedy poznaje się ową rzecz bezpośrednio. Drugim sposobem, gdy otrzymuje formę od obrazu czegoś, co jest do tej rzeczy podobne; i wtedy mówi się, że rzecz poznaje się nie samą w sobie, lecz w czymś do niej podobnym. Inne bowiem jest poznanie, w którym poznajemy jakiegoś człowieka bezpośrednio, a inne, w którym poznajemy go w jego obrazie. Tak więc poznanie rzeczy przez ich podobieństwa, istniejące w poznającym, jest poznaniem ich bezpośrednio, czyli w ich własnych naturach. Lecz poznawać je, o ile uprzednio ich podobieństwa istnieją w Bogu, znaczy widzieć je w Bogu; a istnieje różnica między tymi dwoma poznaniami. Stąd według owego poznania, za pomocą którego widzący Boga w Jego istotności poznają rzeczy w samym Bogu, nie oglądają ich przez jakieś inne obrazy, lecz przez samą istotność Bożą, obecną umysłowi, przez którą widzi się też Boga.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Umysł tego, który widzi Boga, upodabnia się do rzeczy, które widzi w Bogu, przez to samo zjednoczenie z istotnością Bożą, w której obrazy wszystkich rzeczy istnieją.
Odpowiedź na drugi zarzut. Są pewne władze poznawcze, które z pojęć najpierw nabytych mogą tworzyć inne; tak jak wyobraźnia z uprzednio nabytych pojęć góry i złota tworzy pojęcie góry złotej, a umysł z uprzednio nabytych pojęć rodzaju i różnicy tworzy pojęcie gatunku. Tak samo z podobieństwa obrazu możemy w sobie utworzyć podobieństwo tego, czyim jest obraz. I w ten sposób Paweł lub ktokolwiek inny, widząc Boga, z samego widzenia istotności Bożej może utworzyć w sobie obrazy rzeczy, które widzi się w istotności Bożej; i te pozostały w Pawle, nawet gdy przestał widzieć istotność Bożą. Jednak takie widzenie, przez które widzi się rzeczy tego rodzaju pojęciami w ten sposób nabytymi, jest odmienne od widzenia, którym widzi się rzeczy w Bogu.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.