I, q. 13, a. 10
Czy to imię Bóg orzeka się o Bogu jednoznacznie przez uczestnictwo, odnośnie do natury i odnośnie do mniemania
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że to imię Bóg orzeka się jednoznacznie o Bogu przez naturę i przez uczestnictwo i zgodnie z mniemaniem. Gdzie bowiem istnieje różne znaczenie, nie ma sprzeczności między twierdzeniem i przeczeniem; równobrzmienie bowiem nie dopuszcza sprzeczności. Lecz katolik mówiący: bałwan nie jest Bogiem, przeczy poganinowi, mówiącemu: bałwan jest Bogiem. Zatem Bóg wzięty w obu znaczeniach mówi się jednoznacznie.
Zarzut drugi. Oprócz tego, jak bałwan jest Bogiem według mniemania a nie według prawdy, tak używanie rozkoszy cielesnych nazywa się szczęściem według mniemania, a nie według prawdy. Lecz to imię szczęście orzeka się jednoznacznie o tym mniemanym szczęściu i o tym prawdziwym szczęściu. Zatem to imię Bóg orzeka się jednoznacznie o Bogu prawdziwym i o Bogu mniemanym.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, jednoznacznymi zwą się te wyrazy, które wyrażają jedno pojęcie. Lecz katolik, gdy mówi, że jest jeden Bóg, rozumie pod imieniem Boga rzecz wszechmocną, i którą należy czcić ponad wszystko; a to samo rozumie poganin, gdy mówi, że bałwan jest Bogiem. Zatem to imię Bóg mówi się jednoznacznie w obu razach.
Lecz przeciwnie, to, co jest w umyśle, jest podobieństwem tego co jest w rzeczy, jak to powiedziano w Periherm. c. I, n. 3. Lecz zwierzę, powiedziane o prawdziwym zwierzęciu i o zwierzęciu malowanym, orzeka się równobrzmiąco. Zatem to imię Bóg, powiedziane o Bogu prawdziwym i o Bogu w mniemaniu, orzeka się równobrzmiąco. Oprócz tego nikt nie może oznaczać tego, czego nie zna; lecz poganin nie zna natury bożej; więc gdy mówi: bałwan jest Bogiem, nie oznacza bóstwa prawdziwego. To zaś oznacza katolik, mówiąc, że jest jeden Bóg. Zatem tego imienia Bóg nie orzeka się jednoznacznie, lecz równobrzmiąco o Bogu prawdziwym i o Bogu w mniemaniu.
Odpowiadam, że tego imienia Bóg nie przyjmuje się w trzech powyższych znaczeniach ani jednoznacznie, ani równobrzmiąco, lecz analogicznie. To zaś wynika z następującego powodu: ponieważ pojęcia jednoznaczne zawierają jedno jedynie pojęcie, równobrzmiące zaś zawierają zupełnie różne pojęcie; w analogicznych zaś imię przyjmowane według jednego znaczenia, musi się umieścić w definicji tego samego imienia, przyjętego w innych znaczeniach. Jak byt powiedziany o substancji, kładzie się w definicji bytu, o ile się go orzeka o przypadłości; a zdrowe powiedziane o zwierzęciu kładzie się w definicji zdrowego, o ile się je orzeka o moczu i lekarstwie. Mocz bowiem oznacza zdrowie, które jest w zwierzęciu, a lekarstwo je sprawia. Tak samo rzecz się ma w naszym zagadnieniu. To imię bowiem Bóg, o ile się je stosuje do Boga prawdziwego, stosuje się do pojęcia Boga, odnośnie do tego czy się orzeka o Bogu mniemanym, lub przez uczestnictwo. Gdy bowiem kogoś nazywamy Bogiem sposobem uczestnictwa, rozumiemy pod imieniem Boga coś, co ma podobieństwo do prawdziwego Boga. Podobnie gdy bałwana Bogiem nazywamy, chcemy pod tym imieniem Bóg oznaczyć coś, o czym ludzie mniemają, że jest Bogiem. I stąd jest jasnym, że coraz to inne jest znaczenie imienia, lecz jedno z owych znaczeń zawiera się w znaczeniach innych. Stąd jest jasnym, że orzeka się analogicznie.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Mnogość imion nie polega na orzekaniu imienia, lecz na znaczeniu; to bowiem imię człowiek o kimkolwiek się orzeka, czy prawdziwie, czy fałszywie, orzeka się jednym sposobem. Lecz wtedy orzekałoby się wieloznacznie, gdybyśmy chcieli przez to imię człowiek oznaczyć różne rzeczy; na przykład, gdyby ktoś zamierzał oznaczać przez to imię człowiek to, co prawdziwie jest człowiekiem, a kto inny zamierzałby oznaczać tym samym imieniem kamień lub co innego. Stąd jest jasnym, iż katolik mówiący, że bałwan nie jest Bogiem, przeczy poganinowi, twierdzącemu to; gdyż obydwaj używają tego imienia Bóg na oznaczenie Boga prawdziwego. Gdy bowiem poganin mówi, że bałwan jest Bogiem, nie używa tego imienia o ile ono oznacza Boga mniemanego; tak bowiem mówiłby prawdziwie, skoro nawet katolicy czasami w takim znaczeniu tego imienia używają, jak na przykład gdy powiedziano: „wszyscy bogowie pogańscy czarci” (Ps 95, 5). I podobnie należy odpowiedzieć na zarzut drugi i trzeci. Te zarzuty pochodzą bowiem z rozmaitego orzekania, a nie z rozmaitego znaczenia imienia.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Zwierzę powiedziane o zwierzęciu prawdziwym i malowanym nie orzeka się wyłącznie równobrzmiąco; lecz Filozof (Categ. c. 1) szeroko bierze pojęcia równobrzmiące, o ile one obejmują w sobie pojęcia analogiczne. Ponieważ także i o bycie, który orzeka się analogicznie, mówi się czasem, że orzeka się go równobrzmiąco o różnych kategoriach.
Odpowiedź na piąty zarzut. Samej natury Boga, jak jest sama w sobie, nie zna ani katolik ani poganin; lecz obaj znają ją według jakiegoś pojęcia przyczynowości lub wyższości nad wszystko lub usuwania, jak to powyżej powiedziano (R. XII, par. 12). I odnośnie do tego w tym samym znaczeniu może poganin przyjąć to imię Bóg, gdy mówi: bałwan jest Bogiem, w którym przyjmuje je katolik, mówiąc: bałwan nie jest Bogiem. Gdyby zaś był ktoś, który by w żaden sposób Boga nie znał, taki nie mógłby Mu nadać imienia, chyba może jak używamy imion, których znaczenia nie znamy.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.