I, q. 13, a. 2
Czy jakieś imię orzeka się o Bogu substancjalnie
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że nie orzeka się o Bogu żadnego imienia substancjalnie. Mówi bowiem Damascen w I De fid. Orth. cap. 9: Cokolwiek orzeka się o Bogu, musi oznaczać nie to, czym On jest według substancji, lecz pokazywać, czym On nie jest, albo jakiś stosunek, albo coś z tych rzeczy, które wynikają z natury lub działania.
Zarzut drugi. Oprócz tego mówi Dionizy w 1 rozdziale De Div. Nom.: Znajdziesz wszelaki hymn świętych teologów, rozróżniający jasno i słowami pełnymi chwały imiona Boga, odnośnie do chwalebnych pochodzeń bożych: znaczy to, że imiona, które ku chwale bożej przyjmują święci doktorzy, rozróżniają się według samych pochodzeń boskich. Lecz co oznacza pochodzenie czegoś, nie oznacza nic należącego do jego istotności. Zatem imiona orzekane o Bogu nie orzekają się o Nim substancjalnie.
Zarzut trzeci. Oprócz tego, tak coś nazywamy, jak coś rozumiemy. Lecz nie rozumiemy w tym życiu Boga odnośnie do Jego istotności; zatem też żadnego imienia nadanego przez nas nie orzeka się o Bogu według Jego substancji.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn w VI De Trin. cap. 4: dla Boga to samo jest być, co być potężnym lub być mądrym lub cokolwiek byś powiedział o owej pojedynczości, która oznacza Jego substancję. Zatem wszystkie tego rodzaju imiona oznaczają bożą substancję.
Odpowiadam, że jasnym jest, że imiona, które orzeka się o Bogu przecząco, lub które stosunek Jego do stworzenia oznaczają, nie oznaczają w żaden sposób Jego substancji, lecz przedział między Nim a stworzeniem, lub stosunek Jego do czegoś, lub raczej czegoś do Niego. Lecz o imionach, które orzeka się o Bogu absolutnie i twierdząco, jak np. dobry, mądry i tym podobne, różni rozmaicie sądzili. Niektórzy bowiem twierdzili, że wszystkie te imiona, chociaż orzeka się je twierdząco o Bogu, jednak wynaleziono je raczej celem odsunięcia czegoś od Boga, niż celem wyrażenia, że coś w Nim istnieje. Stąd powiadają, że gdy mówimy, że Bóg jest żywym, oznaczamy, że Bóg nie istnieje tym sposobem, jak rzeczy nieożywione; i podobnie należy przyjąć o innych imionach. A to utrzymywał Rabin Mojżesz. Inni zaś mówią, że te imiona nadano dla oznaczenia stosunku Jego do rzeczy stworzonych; tak, że gdy mówimy, Bóg jest dobry, znaczeniem jest Bóg jest przyczyną dobroci w rzeczach. I te same zasady odnoszą się i do innych imion.
Lecz zdaje się, iż oba te zdania są nieprawdziwe, z trzech powodów. Po pierwsze mianowicie, ponieważ według żadnego z tych zdań nie można podać powodu, dlaczego niektóre imiona raczej niż inne mówiłoby się o Bogu. Tak bowiem jest On przyczyną ciał, jak jest przyczyną rzeczy dobrych: stąd jeżeli nic innego się nie oznacza, gdy się mówi Bóg jest dobry, jak to, Bóg jest przyczyną rzeczy dobrych, można podobnie powiedzieć, że Bóg jest ciałem, ponieważ jest przyczyną ciał. Również przez to, że mówi się, iż jest ciałem, wyraża się, iż nie jest bytem tylko w możności, jak pierwsza materia. Po drugie, ponieważ wynikałoby, że wszystkie imiona, orzekane o Bogu, orzeka się o Nim w znaczeniu pochodnym: jak zdrowe w znaczeniu pochodnym orzeka się o lekarstwie, dlatego, że oznacza to tylko, iż jest przyczyną zdrowia w zwierzęciu, do którego w pierwotnym znaczeniu odnosi się nazwa zdrowe. Po trzecie, ponieważ to jest przeciwko zamiarom mówiących o Bogu. Co innego bowiem zamierzają powiedzieć, gdy Boga zwą żyjącym, niż to, że jest On przyczyną naszego życia, albo że różni się od ciał nieożywionych.
Dlatego inaczej powiedzieć należy, że wprawdzie tego rodzaju imiona oznaczają substancję boską, i orzekają się o Bogu substancjalnie, lecz nie zdołają przedstawić Go należycie. A tego tak się dowodzi. Tak bowiem imiona wyrażają Boga, jak nasz umysł Go poznaje. Nasz zaś umysł, skoro poznaje Boga ze stworzeń, poznaje Go o tyle, o ile stworzenia Go przedstawiają. Wykazano zaś wyżej, że Bóg posiada uprzednio w sobie wszystkie doskonałości stworzeń, jako wprost i ze wszech miar doskonały. Stąd wszelkie stworzenie o tyle Go przedstawia, i jest do Niego podobne, o ile posiada jakąś doskonałość: jednak nie w ten sposób, jakoby przedstawiało Go jakby coś tego samego gatunku lub rodzaju, lecz jako najznamienitszy pierwiastek, którego formie skutki nie dorównywują, a jednak podobieństwo Jego do pewnego stopnia skutki osiągają; tak jak formy ciał niższych przedstawiają moc słońca. I to wyłożyło się powyżej (R. IV, par. 3), gdy mowa była o doskonałości boskiej. Tak tedy imiona powyższe oznaczają substancję bożą: jednak w sposób niedoskonały, jak i stworzenia przedstawiają ją w sposób niedoskonały. Gdy więc się mówi Bóg jest dobry, to nie w tym znaczeniu, Bóg jest przyczyną dobroci, lub Bóg nie jest zły, lecz ma tu znaczenie: to, co dobrocią zwiemy w stworzeniach, istnieje uprzednio w Bogu, i to mianowicie w sposób wyższy. Toteż stąd nie wynika, że być dobrym, o tyle jest Boga własnością, o ile On jest przyczyną dobroci: lecz raczej przeciwnie, ponieważ jest dobrym, udziela dobroci rzeczom, według owych słów Augustyna (De doct. christ.): o ile On jest dobry, my jesteśmy.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Damascen dlatego mówi, że te imiona nie oznaczają, czym jest Bóg, ponieważ żadne z tych imion nie wyraża w sposób doskonały, czym jest Bóg: lecz każde z nich oznacza Go w sposób niedoskonały, jak i stworzenia przedstawiają Go w sposób niedoskonały.
Odpowiedź na drugi zarzut. W znaczeniu imion to, od czego się imię nadaje, by coś oznaczyć, jest czasami czymś różnym od tego, do oznaczenia czego imię się nadaje: jak na przykład to imię kamień (lapis) nadaje się od tego, że uraża nogę (laedit pedem), jednak nie nadaje się go celem oznaczenia, że uraża nogę, lecz celem oznaczenia pewnego gatunku ciał; inaczej wszystko, co nogę uraża, byłoby kamieniem. Tak tedy powiedzieć należy, że tego rodzaju imiona boże nadają się wprawdzie od boskich pochodzeń, jak bowiem odpowiednio do różnych pochodzeń doskonałości stworzenia przedstawiają Boga, chociaż w sposób niedoskonały, tak umysł nasz stosownie do każdego pochodzenia poznaje i nazywa Boga. Lecz imion tych nie nadaje jednak dla oznaczenia samych pochodzeń, jakoby, gdy się mówi, Bóg jest żywym, znaczenie było, od Niego życie pochodzi, lecz dla oznaczenia samego początku rzeczy, o ile w Nim istnieje życie uprzednio, chociaż w sposób znamienitszy, niż to się pojmuje i oznacza.
Odpowiedź na trzeci zarzut. W tym życiu nie możemy istotności Boga poznać tak, jak ona jest sama w sobie: lecz poznajemy ją o tyle, o ile ją przedstawiają doskonałości stworzeń. I w ten sposób oznaczają ją imiona przez nas nadawane.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.