I, q. 13, a. 5
Czy te rzeczy, które orzeka się o Bogu i o stworzeniach, orzeka się o nich jednoznacznie
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że te rzeczy, które orzeka się o Bogu i o stworzeniach, orzeka się o nich jednoznacznie. Każdy bowiem wyraz równobrzmiący sprowadza się do jednoznacznego, jak wielość do jedności. Jeśli bowiem to imię pies równobrzmiąco orzeka się o psie szczekającym i o psie morskim, musi się orzekać o niektórych jednoznacznie, mianowicie o wszystkich szczekających: inaczej bowiem byłoby to postępowanie w nieskończoność. Istnieją zaś pewne czynniki jednoznaczne, które schodzą się ze swymi skutkami w imieniu i definicji, jak człowiek rodzi człowieka; istnieją zaś inne czynniki równobrzmiące jak na przykład słońce powoduje ciepło, chociaż jednak samo nie jest ciepłem, jak tylko w znaczeniu równobrzmiącym. Wydaje się więc, że pierwszy czynnik, do którego sprowadzają się wszystkie czynniki, jest czynnikiem jednoznacznym. I w ten sposób te rzeczy, które mówi się o Bogu i o stworzeniach, orzeka się jednoznacznie.
Zarzut drugi. Oprócz tego nie znachodzi się żadnego podobieństwa między rzeczami równobrzmiącymi. Skoro więc zachodzi pewne podobieństwo między stworzeniem a Bogiem, według słów (Rdz 1, 26): uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze, wydaje się, że orzeka się coś jednoznacznie o Bogu i o stworzeniach.
Zarzut trzeci. Oprócz tego miara jest jednorodną z mierzonym, jak powiedziano w X Metaph. Lecz Bóg jest pierwszą miarą wszelkich bytów, jak tamże powiedziano. Zatem Bóg jest jednorodny ze stworzeniami. I w ten sposób można powiedzieć coś jednoznacznie o Bogu i o stworzeniach.
Lecz przeciwnie, cokolwiek orzeka się o pewnych rzeczach co do tego samego imienia, a nie co do tego samego pojęcia, orzeka się o nich równobrzmiąco. Lecz żadne imię nie stosuje się do Boga co do tego samego pojęcia, co do którego orzeka się o stworzeniu: mądrość bowiem w stworzeniach jest jakością, nie jest zaś jakością w Bogu; rodzaj zaś odmienny zmienia pojęcie, skoro jest częścią definicji. I to samo odnosi się do innych rzeczy. Cokolwiek tedy orzeka się o Bogu i o stworzeniach, orzeka się w znaczeniu równobrzmiącym. Oprócz tego Bóg bardziej jest oddalony od stworzeń, niż jakiekolwiek stworzenia między sobą. Lecz z powodu oddalenia niektórych stworzeń zdarza się, że nic o nich nie można orzec jednoznacznie; tak jak o tych rzeczach, które nie schodzą się w jakimś rodzaju. Tym mniej tedy orzeka się coś jednoznacznie o Bogu i o stworzeniach; lecz wszystko orzeka się równobrzmiąco.
Odpowiadam, że niemożliwym jest orzekać coś o Bogu i o stworzeniu jednoznacznie. Wszelki bowiem skutek nie dorównujący mocy przyczyny działającej, otrzymuje podobieństwo działającego nie całkowite lecz w stopniu mniejszym: tak, że to, co jest w skutkach rozdzielnie i wielorako, jest w przyczynie pojedynczo i w ten sam sposób; tak jak słońce jedną mocą wywołuje w tych rzeczach niższych formy wielorakie i rozmaite. W ten sam sposób, jak to powyżej powiedziano (par. poprz.), wszystkie doskonałości rzeczy, które znachodzą się w rzeczach stworzonych rozdzielnie i wielorako, istnieją uprzednio w Bogu zjednoczone. Tak więc, gdy jakieś imię wyrażające doskonałość orzeka się o stworzeniu, oznacza ową doskonałość jako wedle pojęcia definicji różną od innych: na przykład, gdy to imię mądry orzeka się o człowieku, oznaczamy jakąś doskonałość oddzielną od istotności człowieka i od mocy i od bytu jego i od wszystkich tego rodzaju rzeczy. Lecz gdy to imię mówimy o Bogu, nie zamierzamy oznaczyć czegoś różnego od Jego istotności lub mocy, lub bytu. I w ten sposób, gdy to imię mądry mówi się o człowieku, do pewnego stopnia opisuje ono i obejmuje rzecz oznaczoną: nie tak jest jednak, gdy mówi się o Bogu, lecz rzecz oznaczoną pozostawia jako niepojętą i przechodzącą znaczenie imienia. Stąd jest jasnym, że to imię mądry nie orzeka się w ten sam sposób o Bogu i o człowieku. I te same zasady odnoszą się do innych imion. Stąd żadne imię nie orzeka się jednoznacznie o Bogu i o stworzeniach. Lecz nie orzeka się ich także w znaczeniu czysto równobrzmiącym, jak niektórzy twierdzili. Gdyby bowiem tak było, nie można by nic poznać ani wykazać o Bogu, lecz zawsze zachodziłby sofizmat pochodzący z równobrzmienia. I to jest zarówno przeciwko filozofom, którzy wiele prawd o Bogu udowadniają, jak też przeciwko Apostołowi, mówiącemu (Rz 1, 20): rzeczy jego niewidzialne przez te rzeczy, które są uczynione zrozumiane, bywają poznane.
Należy zatem powiedzieć, że tego rodzaju imiona mówi się o Bogu i o stworzeniach w sposób analogiczny, to znaczy proporcjonalny. To zaś przydarza się w imionach dwojako: albo, ponieważ wiele rzeczy stoi w stosunku proporcjonalnym do jednego; jak na przykład zdrowe mówi się o lekarstwie i o moczu, o ile jedno i drugie jest przyporządkowane i stoi w pewnym stosunku do zdrowia zwierzęcia, którego to zdrowia to jest znakiem, a tamto przyczyną; albo z tego, że jedno stoi w pewnym stosunku do drugiego, jak na przykład zdrowe mówi się o lekarstwie i zwierzęciu, o ile lekarstwo jest przyczyną zdrowia, które jest w zwierzęciu. I w ten sposób niektóre imiona orzeka się o Bogu i stworzeniach analogicznie, a nie w sposób czysto równobrzmiący, ani też w sposób czysto jednoznaczny. Tylko bowiem ze stworzeń możemy nadawać Bogu imiona, jak wyżej powiedziano (par. 1). I w ten sposób cokolwiek mówi się o Bogu i o stworzeniach, mówi się, o ile zachodzi pewien stosunek stworzenia do Boga, jako do początku i przyczyny, w której wszystkie doskonałości rzeczy istnieją uprzednio w sposób przewyższający wszystko. A ten sposób wspólności jest pośredni pomiędzy czystym sposobem równobrzmienia a prostą równoznacznością. Ani bowiem w tych rzeczach, które mówi się analogicznie, nie zachodzi jedno i to samo pojęcie, tak jak w jednoznacznych; ani też całkowicie różne, tak jak w równobrzmiących; lecz imię, które w ten sposób wielorako się orzeka, oznacza różne stosunki do czegoś jednego; jak zdrowe powiedziane o moczu, wyraża znak zdrowia zwierzęcia; powiedziane zaś o lekarstwie, oznacza przyczynę tegoż zdrowia.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Chociaż w zdaniach należy sprowadzić rzeczy równobrzmiące do jednoznacznych, jednak w działaniach czynnik niejednoznaczny koniecznie wyprzedza czynnik jednoznaczny. Czynnik bowiem niejednoznaczny jest powszechną przyczyną całego gatunku, jak słońce jest przyczyną powstawania wszystkich ludzi. Czynnik jednoznaczny zaś nie jest przyczyną działającą powszechną całego gatunku. (Inaczej byłby przyczyną samego siebie, skoro zawarty jest w gatunku); lecz jest przyczyną szczegółową odnośnie do tego osobnika, który kładzie się w gatunku sposobem uczestnictwa. Zatem przyczyna powszechna całego gatunku nie jest czynnikiem jednoznacznym. Przyczyna powszechna zaś poprzedza szczegółową. Ten zaś czynnik powszechny, chociaż nie jest jednoznaczny, nie jest jednak zupełnie równobrzmiący, gdyż inaczej nie uczyniłby czegoś podobnego sobie; lecz można go nazwać czynnikiem analogicznym, jak w orzekaniach wszystkie rzeczy jednoznaczne sprowadzają się do jednego pierwszego nie jednoznacznego, lecz analogicznego, którym jest byt.
Odpowiedź na drugi zarzut. Podobieństwo stworzenia do Boga jest niedoskonałe, ponieważ nawet nie przedstawia tego samego odnośnie co do rodzaju, jak to powyżej powiedziano (R. IV, par. 3).
Odpowiedź na trzeci zarzut. Bóg nie jest miarą proporcjonalną do rzeczy mierzonych, stąd nie jest koniecznym, by Bóg i stworzenia były zawarte pod jednym rodzajem. Dowody zaś, które przytacza się na zdanie przeciwne, pokazują, że tego rodzaju imion nie orzeka się o Bogu i o stworzeniach jednoznacznie; nie pokazują jednak, że przytacza się je równobrzmiąco.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.