I, q. 13, a. 7
Czy imiona, które wprowadzają stosunek do stworzeń, orzeka się o Bogu czasowo
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że imion, które wprowadzają stosunek do stworzeń, nie orzeka się o Bogu czasowo. Wszelkie bowiem tego rodzaju imiona oznaczają substancję bożą, jak utrzymuje się powszechnie. Stąd i Ambroży mówi (De Fide lib. I, c. 1), że to imię pan jest imieniem władzy, a ta jest substancją bożą, a Stwórca oznacza działanie Boga, które jest Jego istotnością. Lecz substancja boża nie jest czasowa, ale wieczna. Zatem tego rodzaju imion nie orzeka się o Bogu czasowo, lecz wiecznie.
Zarzut drugi. O tym, do czego coś stosuje się czasowo, można powiedzieć, że jest uczynionym; co bowiem czasowo jest białym, zostało białym uczynione. Lecz być uczynionym do Boga się nie stosuje. Zatem o Bogu nie orzeka się niczego czasowo.
Zarzut trzeci. Oprócz tego jeśli jakieś imiona orzeka się o Bogu czasowo, dlatego że wprowadzają stosunek do stworzeń, wydawałoby się, że z tego samego powodu można to powiedzieć o wszystkich, które wnoszą stosunek do stworzeń. Lecz pewne imiona, wprowadzające stosunek do stworzeń, orzeka się o Bogu od wieków; od wieków bowiem znał stworzenie i ukochał, według słów (Jr 31, 3): Miłością wieczną umiłowałem cię. Zatem i inne imiona, które wprowadzają stosunek do stworzeń, jak pan i Stwórca, orzeka się o Bogu od wieków.
Zarzut czwarty. Oprócz tego tego rodzaju imiona oznaczają stosunek. Stosunek ten musi tedy czymś być albo w Bogu, albo tylko w stworzeniu. Lecz to być nie może, by był tylko w stworzeniu, ponieważ w ten sposób Bogu nadawałoby się imię Pan według stosunku przeciwstawnego, który jest w stworzeniach. Niczemu zaś nie nadaje się imienia od czegoś, co mu jest przeciwstawne. Pozostaje więc, że stosunek musi także być czymś w Bogu. Lecz w Bogu nic nie może być czasowego, skoro On sam jest ponad czasem. Wydaje się zatem, że tego rodzaju imion nie orzeka się o Bogu czasowo.
Zarzut piąty. Oprócz tego coś zwie się względnym ze stosunku, na przykład pan z powodu panowania, albo białe z powodu białości. Jeśli więc stosunek panowania nie jest w Bogu rzeczowy, lecz tylko pojęciowy, wynika stąd, że Bóg nie jest rzeczywiście Panem. A widocznym jest, że to jest fałszywym.
Zarzut szósty. Oprócz tego w rzeczach względnych, które nie są równoczesne co do natury, może istnieć jedno, chociaż drugie nie istnieje; tak jak istnieje przedmiot wiedzy bez istnienia wiedzy, jak mówi się w Praedic. Lecz rzeczy względne, które orzeka się o Bogu i o stworzeniach, nie są równoczesne co do natury. Można zatem powiedzieć coś o Bogu względnie do stworzenia, nawet gdy stworzenie nie istnieje. I tak imiona tego rodzaju Pan i Stwórca orzeka się o Bogu od wieków a nie czasowo.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn V. De Trin. c. XVI, że to względne nazwanie Pan stosuje się do Boga czasowo.
Odpowiadam, że niektóre imiona, wprowadzające stosunek do stworzeń, orzeka się o Bogu czasowo, a nie od wieków. Dla wyjaśnienia tego należy wiedzieć, że niektórzy twierdzili, że stosunek nie jest rzeczywistością, lecz tylko pojęciem. Że jednak to jest fałszywym, widać z tego, że same rzeczy mają naturalny porządek i wzajemny stosunek. Jednak należy wiedzieć, że skoro stosunek domaga się dwu biegunów, w trojaki sposób może się przydarzyć, że jest rzeczowy lub pojęciowy. Czasami bowiem z obu stron jest tylko pojęciowy; mianowicie, gdy porządek lub stosunek może być pomiędzy czymś tylko według pojmowania rozumu, na przykład gdy mówimy: to samo dla tego samego tym samym. O ile bowiem umysł dostrzega coś jednego dwa razy, uważa to za dwa; i w ten sposób dostrzega jakiś stosunek tego do siebie samego. I podobnie się ma rzecz ze wszystkimi stosunkami, które zachodzą między bytem a niebytem; które tworzy rozum, o ile pojmuje niebyt jako jakiś biegun. I to samo zachodzi między wszystkimi stosunkami, które wynikają z czynu umysłu, jak np. rodzaj, gatunek itp. Niektóre zaś stosunki są rzeczowymi odnośnie do obydwu biegunów, mianowicie gdy zachodzi jakiś stosunek między dwiema rzeczami odnośnie do czegoś, co rzeczywiście stosuje się do obydwóch, jak to jasno widać we wszystkich stosunkach, które wynikają z ilości, jak wielkie i małe, podwójne i połowa itp. Ilość bowiem jest w jednym i drugim biegunie. Podobnie rzecz się ma co do stosunków, które wynikają z czynności i bierności, jak na przykład siła poruszająca i rzecz poruszana, ojciec i syn itp. Czasem zaś stosunek w jednym z biegunów jest rzeczowy, a w drugim jest tylko pojęciowy, a to zdarza się, ilekroć dwa bieguny nie są jednego rzędu. Tak jak na przykład zmysł i wiedza odnoszą się do tego, co jest przedmiotem zmysłu i wiedzy; a te zaś, o ile są pewnymi rzeczami istniejącymi w przyrodzie, są poza porządkiem bytu zmysłowego i umysłowego. I dlatego we wiedzy i w zmyśle jest stosunek rzeczowy, o ile odnoszą się do poznania umysłowego lub zmysłowego, dostrzeżenia rzeczy. Lecz rzeczy same w sobie rozważane, są poza tego rodzaju porządkiem. Stąd w nich nie ma żadnego stosunku rzeczowego do wiedzy i zmysłu, lecz tylko pojęciowy, o ile umysł dostrzega je jako terminy stosunków wiedzy i zmysłu. Stąd powiada Filozof (V Metaph.), że nie orzeka się ich względnie dlatego, że one odnoszą się do innych, lecz dlatego, że inne do nich się odnoszą. I podobnie prawa mówi się o kolumnie tylko o tyle, o ile stoi po prawej stronie zwierzęcia; stąd tego rodzaju stosunek nie jest rzeczowo w kolumnie, lecz w zwierzęciu. Skoro więc Bóg jest poza wszelkim porządkiem stworzenia i wszystkie stworzenia odnoszą się do Niego, a nie odwrotnie, jasnym jest, że stworzenia odnoszą się do samego Boga rzeczowo. Lecz w Bogu nie ma żadnego rzeczowego stosunku do stworzeń, lecz tylko pojęciowy, o ile stworzenia odnoszą się do Niego. I tak nic nie przeszkadza, by tego rodzaju imiona, wprowadzające stosunek do stworzenia, orzekać o Bogu czasowo; nie z powodu jakiejś zmiany Jego, lecz z powodu zmiany stworzenia: tak jak kolumna staje się dla zwierzęcia prawą, bez zaistnienia w niej żadnej zmiany, lecz z powodu przeniesienia zwierzęcia.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Niektóre nazwy względne nadaje się celem wyrażenia samych właściwości względnych jak pan, sługa, ojciec i syn itp. i te nazywa się względnymi co do bytu. Inne zaś nadaje się dla oznaczenia rzeczy, które wynikają z pewnych stosunków; jak poruszający i poruszany, głowa i głowiasty itp. A te nazywa się względnymi co do orzekania. Tak więc i co do imion bożych różnicę tę należy dwojako rozważyć. Niektóre bowiem oznaczają sam stosunek do stworzeń, jak pan, i tego rodzaju imiona nie oznaczają substancji bożej wprost, lecz pośrednio, o ile ją z góry przypuszczają, tak jak panowanie przypuszcza z góry władzę, którą jest substancja boża. Niektóre zaś oznaczają wprost istotność bożą, a pośrednio wprowadzają stosunek, jak na przykład Zbawca, Stwórca i tym podobne imiona oznaczają działanie Boga, które jest Jego istotnością. Jednak oba te rodzaje imion orzeka się o Bogu w czasie, co do stosunku, który wprowadzają, albo bezpośrednio albo pośrednio, nie zaś co do tego, że oznaczają istotność wprost lub nie wprost.
Odpowiedź na drugi zarzut. Jak stosunki, które orzeka się o Bogu w czasie, istnieją w Bogu tylko w naszym pojęciu, tak też mówi się o Bogu stawać się albo stać się tylko pojęciowo, podczas gdy co do Niego żadna nie zaszła zmiana, wedle słów owych: Panie stałeś się nam ucieczką (Ps 89, 1).
Odpowiedź na trzeci zarzut. Działanie umysłu i woli jest w działającym. I dlatego imiona, które oznaczają stosunki wynikające z czynności rozumu lub woli, orzekają się o Bogu od wieków. Te zaś, które idą za czynnościami przechodzącymi, według naszego sposobu rozumienia, na skutki zewnętrzne, orzekają się o Bogu czasowo, jak Zbawca, Stwórca i tym podobne.
Odpowiedź na czwarty zarzut. Stosunki, oznaczone przez tego rodzaju imiona, które orzeka się o Bogu czasowo, istnieją w Bogu tylko pojęciowo. Przeciwstawne zaś stosunki w stworzeniach istnieją rzeczowo. I nie jest rzeczą niestosowną, że nadaje się Bogu nazwę od stosunków, istniejących rzeczowo w stworzeniu, jednak o tyle, o ile umysł nasz pojmuje równocześnie przeciwstawne stosunki w Bogu; tak, że o Bogu orzeka się względnie do stworzenia, ponieważ stworzenie odnosi się do Niego, jak mówi Filozof w V Metaph., że coś nazywa się poznawalnym względnie, mianowicie dlatego, iż wiedza do niego się odnosi.
Odpowiedź na piąty zarzut. Ponieważ z tego samego powodu odnosi się Bóg do stworzeń, jak stworzenie odnosi się do Niego, skoro stosunek poddaństwa istnieje w stworzeniu rzeczowo, wynika z tego, że Bóg jest Panem nie tylko pojęciowo, lecz rzeczowo. W ten sam bowiem sposób zwie się Panem, w jaki stworzenie jest Mu podległe.
Odpowiedź na szósty zarzut. By rozpoznać, czy rzeczy względne są lub nie są równoczesne co do natury, nie należy zważać na porządek rzeczy, o których nazwy względne się orzeka, lecz na znaczenie samych nazw względnych. Jeżeli bowiem jedno w pojęciu swym zawiera drugie i na odwrót, wtedy są co do natury równoczesne, jak np. podwójne i połowa, ojciec i syn i tym podobne. Jeżeli zaś jedno zawiera w swoim pojęciu drugie, lecz nie na odwrót, wtedy nie są co do natury równoczesne. I w takim stosunku stoi wiedza do przedmiotu, który poznać może. Rzecz bowiem zwie się poznawalną odnośnie do możności, wiedza natomiast odnośnie do stanu lub czynu. Stąd rzecz poznawalna odnośnie do sposobu swego znaczenia istnieje przed wiedzą. Lecz jeżeli się bierze przedmiot poznawalny odnośnie do czynu, wtedy jest równocześnie z wiedzą odnośnie do czynu. Rzecz bowiem poznana jest czymś tylko wtedy, gdy istnieje o niej wiedza. Chociaż więc Bóg jest pierwej, niż stworzenia, ponieważ jednak w znaczeniu pana mieści się to, że ma sługę, i na odwrót, owe dwa pojęcia względne, pan i sługa, są co do natury równoczesne. Stąd Bóg nie był Panem przedtem, zanim posiadł stworzenie Mu podległe.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.