I, q. 14, a. 11
Czy Bóg poznaje rzeczy poszczególne
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie poznaje rzeczy poszczególnych. Umysł boży bowiem jest bardziej niematerialny od umysłu ludzkiego. Lecz umysł ludzki, z powodu swej niematerialności, nie poznaje rzeczy poszczególnych, lecz jak mówi się w II De Anima: rozum ma za przedmiot rzeczy powszechne, zmysł zaś rzeczy poszczególne. Zatem Bóg nie poznaje rzeczy poszczególnych.
Zarzut drugi. Oprócz tego tylko te władze w nas są zdolne do poznania rzeczy poszczególnych, które przyjmują idee nie oderwane od warunków materialnych. Lecz rzeczy w Bogu są w najwyższym stopniu oderwane od wszelkiej materialności. Zatem Bóg nie poznaje rzeczy poszczególnych.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wszelkie poznanie dzieje się przez jakieś podobieństwo. Lecz wydaje się, że podobieństwo rzeczy poszczególnych, o ile są poszczególne, nie znajduje się w Bogu; ponieważ podstawą poszczególności jest materia, która będąc tylko bytem w możności, jest zupełnie niepodobna do Boga, który jest czystym czynem. Zatem Bóg nie może poznać rzeczy poszczególnych.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano (Przp 16, 2): Wszystkie myśli człowiecze są zawsze przed oczyma Jego.
Odpowiadam, że Bóg poznaje rzeczy poszczególne. Wszelkie bowiem doskonałości znajdujące się w stworzeniach istnieją uprzednio w Bogu, w wyższy sposób, jak wynika z tego co powyżej powiedziano (R. IV, par. 2). Poznawanie zaś rzeczy poszczególnych należy do naszej doskonałości. Stąd musi Bóg poznawać rzeczy poszczególne. I Filozof bowiem uważa za rzecz nieodpowiednią, byśmy coś poznawali, czego nie poznaje Bóg. Stąd dowodzi przeciw Empedoklesowi (w I De Anima i w III Metaph.), że musiałby Bóg być bardzo niemądrym, gdyby nie znał niezgody. Lecz doskonałości, które są wśród niższych bytów rozdzielone, istnieją w Bogu pojedyncze i zjednoczone. Stąd, chociaż my inną władzą poznajemy to co powszechne i niematerialne, a inną to co poszczególne i materialne, Bóg jednak poznaje jedno i drugie Swym pojedynczym umysłem.
Lecz niektórzy chcąc okazać jak to być może, powiedzieli, że Bóg poznaje rzeczy poszczególne przez przyczyny powszechne; nie ma bowiem niczego w jakiejkolwiek rzeczy poszczególnej, co by nie powstało z jakiejś przyczyny powszechnej. I dają przykład: gdyby jakiś astrolog poznał wszystkie powszechne ruchy nieba, mógłby przepowiedzieć wszystkie przyszłe zaćmienia. Lecz to nie wystarcza. Rzeczy poszczególne bowiem, z przyczyn powszechnych otrzymują pewne formy i właściwości, które, w jakikolwiek bądź sposób by nawzajem ze sobą się łączyły, wyosabniają się tylko przez materię wyosobnioną. Stąd, kto by znał Sokratesa przez to tylko, że jest biały, lub synem Sofroniusza, lub przez cokolwiek innego tego rodzaju, co by się o nim mówiło, nie znałby go, o ile jest tym człowiekiem. Stąd wedle sposobu poprzedniego, Bóg nie poznawałby rzeczy poszczególnych w swej pojedynczości.
Inni zaś powiedzieli, że Bóg poznaje rzeczy pojedyncze stosując przyczyny powszechne do poszczególnych skutków. Lecz to nic nie znaczy. Nikt nie może bowiem stosować czegoś do drugiego, jeżeli tego nie zna uprzednio; stąd stosowanie powyższe nie może być przyczyną poznawania rzeczy poszczególnych, lecz przypuszcza poznanie rzeczy poszczególnych.
I dlatego inaczej należy powiedzieć, że skoro Bóg jest przyczyną rzeczy przez swą wiedzę, jak to powiedziano (par. 8), tak daleko rozciąga się wiedza Boga, jak daleko rozciąga się Jego przyczynowość. Stąd, skoro moc czynna Boga rozciąga się nie tylko na formy, od których bierze się pojęcie powszechne, lecz także aż do materii, jak to później się wykaże, koniecznym jest, by wiedza Boga rozciągała się aż do rzeczy poszczególnych, które wyosabniają się przez materię. Skoro bowiem poznaje rzeczy inne od Siebie przez Swą istotność, o ile jest podobieństwem rzeczy, jako ich początek czynny, koniecznym jest, by Jego istotność była wystarczającą podstawą poznania wszystkich rzeczy, które przez Niego się stają, nie tylko w ogólności, lecz także w szczególności. I podobnie byłoby z wiedzą artysty, gdyby wytwarzała całą rzecz, a nie tylko formę.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Umysł nasz odrywa ideę poznawczą od pierwiastków wyosabniających: stąd idea poznawcza naszego rozumu nie może być podobieństwem pierwiastków wyosobnionych. I z tego powodu umysł nasz nie poznaje rzeczy poszczególnych. Lecz idea poznawcza umysłu bożego, którą jest istotność boża, nie jest niematerialną przez oderwanie, lecz przez siebie samą, będąc pierwiastkiem wszystkich pierwiastków, które wchodzą w skład rzeczy, czy to są pierwiastkami gatunku, czy to pierwiastkami osobnika. Stąd przez nią Bóg poznaje nie tylko rzeczy powszechne, lecz także rzeczy poszczególne.
Odpowiedź na drugi zarzut. Chociaż idea poznawcza boża odnośnie do swego bytu nie ma właściwości materialnych, jak idee przyjęte w wyobraźni i zmyśle, jednak mocą rozciąga się do rzeczy niematerialnych i materialnych, jak to powiedziano (w corpus paragrafu).
Odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż materia oddala się od podobieństwa Boga co do swej możności, jednak o ile przynajmniej w ten sposób ma byt, zatrzymuje pewne podobieństwo do bytu bożego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.