I, q. 14, a. 2
Czy Bóg siebie rozumie
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg siebie nie rozumie. Powiedziano bowiem w księdze de Causis, że wszelki wiedzący, który zna swoją istotność, powraca do swej istotności zupełnym powrotem. Lecz Bóg nie wychodzi poza swoją istotność, ani się w jakikolwiek sposób nie porusza; tak więc nie jest Jego właściwością wracać do swej istotności. Zatem nie poznaje On swojej istotności.
Zarzut drugi. Oprócz tego rozumienie jest pewnego rodzaju doznawaniem czegoś i ruchem, jak powiedziano w III de Anima; wiedza też jest upodobnieniem do rzeczy poznanej; a to co się wie, jest także doskonałością wiedzącego. Lecz nic się nie porusza ani nie doznaje czegoś, ani nie udoskonala samo z siebie; ani nie jest podobieństwem własnym, jak mówi Hilary (De Trinit. l. III, 23). Zatem Bóg nie zna sam siebie.
Zarzut trzeci. Oprócz tego do Boga jesteśmy podobni głównie co do umysłu; ponieważ co do duszy jesteśmy na obraz Boga, jak mówi Augustyn (Super Gen. ad litt. lib. VI, c. 12; De Trinit. l. XV, c. 1). Lecz umysł nasz nie pojmuje siebie, jak tylko o ile rozumie inne rzeczy, jak powiedziano w III de Anima. Zatem i Bóg nie rozumie siebie, chyba tylko o ile rozumie inne rzeczy.
Lecz przeciwnym temu jest, co powiedziano 1 Kor 2, 11: co Boga jest, nikt nie poznał, jak tylko Duch Boga.
Odpowiadam, że Bóg rozumie siebie przez siebie samego. Dla zobaczenia tego należy wiedzieć, że chociaż w czynnościach przechodzących w skutek zewnętrzny, przedmiot działania, który się określa jako cel, jest czymś poza działającym, to jednak w czynnościach, które są w działającym, przedmiot, który się oznacza jako cel działania jest w samym działającym; i o ile w nim jest, o tyle jest działanie w czynie. Stąd powiedziano w księdze de Anima, że poznawalne zmysłami w czynie jest zmysłem w czynie, a rozumiane w czynie jest rozumem w czynie. Przez to bowiem dostrzegamy zmysłem, albo rozumiemy coś w czynie, że umysł nasz lub zmysł aktualnie otrzymuje formę zmysłowego czegoś lub poznawalnego umysłem. I o tyle tylko zmysł lub umysł jest czymś różnym od tego co jest poznawalne zmysłem lub poznawalne umysłem, że obydwa są w możności. Skoro więc w Bogu nie ma niczego w możności, lecz jest czystym czynem, trzeba, by u Niego umysł i przedmiot poznawany były zupełnie tym samym; w ten sposób mianowicie, że ani nie brakuje mu idei poznawczej, jak naszemu umysłowi, gdy rozumie w możności, ani też idea poznawcza nie jest czymś innym od substancji umysłu bożego, jak to zachodzi w naszym umyśle, gdy rozumie czynnie; lecz sama idea poznawcza jest samym umysłem bożym. I tak rozumie samego siebie przez samego siebie.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Powracać do swej istotności nie jest niczym innym jak to, że rzecz istnieje sama w sobie. Forma bowiem, o ile udoskonala materię dając jej byt, w pewien sposób się na nią rozlewa; o ile zaś ma byt sama w sobie, powraca sama do siebie. Władze więc poznawcze, które nie istnieją substancjalnie, lecz są czynami jakichś organów, nie poznają same siebie; jak to jest widocznym w poszczególnych zmysłach. Lecz władze poznawcze, istniejące oddzielnie substancjalnie, znają same siebie. I z tego powodu powiedziano w księdze De Causis, że znający swoją istotność, powraca do swej istotności. Istnienie zaś substancjalne oddzielne, jest przedewszystkiem właściwością Boga. Stąd według tego sposobu wyrażania się, jest On najbardziej powracającym do Swej istotności i znającym samego siebie.
Odpowiedź na drugi zarzut. Być poruszanym i doznawać czegoś, bierze się równobrzmiąco, o ile się mówi, że rozumienie jest pewnym ruchem lub doznawaniem czegoś, jak to powiedziano w III de Anima. Rozumienie bowiem nie jest ruchem, który jest czynem czegoś niedoskonałego, przechodzącym od jednego na drugie, lecz czynem czegoś doskonałego, istniejącym. Podobnie także, że umysł uzyskuje doskonałość od rzeczy poznawalnej, czyli upodabnia się do niej, jest to właściwością umysłu, który czasami jest w możności, gdyż przez to, że jest w możności, różni się od rzeczy poznawalnej i upodabnia się do niej przez ideę poznawczą, która jest podobieństwem rzeczy rozumianej; i uzyskuje przez nią swą doskonałość, jak możność przez czyn. Lecz umysł boży, który w żaden sposób nie jest w możności, nie uzyskuje swej doskonałości przez rzecz rozumianą, ani się do niej nie upodabnia, lecz jest sam swoją doskonałością i rzeczą poznawalną przez siebie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Istnienie w przyrodzie nie jest własnością materii pierwszej, która jest w możności, jak tylko o ile jest sprowadzona do czynu przez formę. Nasz umysł bierny zaś, jest w takim stosunku do rzeczy poznawalnych, jak materia pierwsza do rzeczy w przyrodzie; dlatego, że jest w możności do rzeczy poznawalnych, jak materia pierwsza do rzeczy w przyrodzie. Stąd nasz umysł bierny może wykonywać swe czynności poznawcze, tylko o ile go udoskonala idea poznawcza czegoś. I w ten sposób przez ideę poznawczą, rozumie zarówno sam siebie jak i inne rzeczy; jasnym jest bowiem, że z tego, że poznaje rzecz poznawalną, rozumie swą własną czynność rozumienia a tym czynem poznaje władzę rozumienia. Bóg zaś jest jakby czystym czynem, zarówno w porządku rzeczy istniejących, jak w porządku rzeczy poznawalnych; i dlatego przez siebie samego, rozumie siebie samego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.