I, q. 14, a. 4
Czy samo rozumienie boże jest substancją Boga
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że samo rozumienie boże nie jest substancją Boga. Rozumienie bowiem jest pewnym działaniem. Działanie zaś oznacza coś pochodzącego od działającego. Zatem samo rozumienie boże nie jest samą substancją Boga.
Zarzut drugi. Oprócz tego, gdy ktoś rozumie, że rozumie, to nie jest rozumieniem czegoś wielkiego lub przedewszystkiem zrozumiałego, lecz rozumieniem czegoś drugorzędnego i ubocznego. Jeśli więc Bóg jest samym rozumieniem, rozumienie u Boga będzie takie, jak gdy my rozumiemy, że rozumiemy. I w ten sposób rozumienie u Boga nie będzie niczym wielkim.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wszelkie rozumienie, jest rozumieniem czegoś. Skoro więc Bóg rozumie Siebie, jeśli On Sam nie jest czymś innym od Swego rozumienia, rozumie, że rozumie i że się rozumie i tak w nieskończoność. Zatem samo rozumienie boże nie jest substancją Boga.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Augustyn (lib. VII de Trin.): Dla Boga być jest tym samym, co być mądrym. Być zaś mądrym, znaczy to samo, co rozumieć. Zatem dla Boga być jest tym samym, co rozumieć. Lecz byt Boga jest jego substancją, jak to powyżej wykazano (R. III, par. 4). Zatem rozumienie boże jest substancją Boga.
Odpowiadam, że koniecznym jest powiedzieć, iż rozumienie boże jest substancją Boga. Gdyby bowiem rozumienie Boga było czymś innym od Jego substancji, musiałoby, jak mówi Filozof w XII Metaph., coś innego być czynem i doskonałością bożej substancji i do tego substancja boża miałaby się tak, jak możność do czynu (co jest zupełnie niemożliwym). Rozumienie bowiem jest doskonałością i czynem rozumiejącego. Należy zaś rozważyć w jaki sposób się to dzieje. Jak to bowiem powyżej powiedziano (par. 2), rozumienie nie jest czynnością przechodzącą na coś zewnętrznego, lecz pozostaje w działającym, jak czyn i jego doskonałość, o ile byt jest doskonałością istniejącego; jak bowiem byt wynika z formy, tak rozumienie idzie za ideą poznawczą. W Bogu zaś nie ma formy, która by była inną od Jego bytu, jak to powyżej wykazano (R. III, par. 4). Stąd, skoro sama Jego istotność jest także ideą poznawczą, jak to powiedziano (par. 2), wynika koniecznie, że samo Jego rozumienie jest Jego istotnością i Jego bytem. I tak wynika, ze wszystkiego co powiedziano poprzednio, że u Boga umysł i to co się rozumie i idea poznawcza i samo rozumienie są zupełnie jednym i tym samym. I stąd jest jasnym, że przez to, iż się mówi, że Bóg rozumie, nie wprowadza żadnej wielości do Jego substancji.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Rozumienie nie jest czynnością wychodzącą z samego działającego, lecz pozostającą w nim.
Odpowiedź na drugi zarzut. Gdy rozumie się to rozumienie, które nie istnieje substancjalnie, nie rozumie się niczego wielkiego; jak gdy rozumiemy nasze rozumienie. I stąd nie jest podobnym do samego rozumienia bożego które istnieje substancjalnie.
I z tego wynika odpowiedź na trzeci zarzut. Rozumienie boże bowiem, które istnieje substancjalnie samo przez się, odnosi się do siebie samego, a nie do czegoś innego, bo w ten sposób musiałoby się postępować w nieskończoność.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.