Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

I, q. 14, a. 5

Czy Bóg poznaje inne rzeczy, prócz Siebie

Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie poznaje rzeczy innych, prócz Siebie. Cokolwiek bowiem jest innem niż Bóg, jest poza Nim. Lecz Augustyn mówi w księdze Octoginta trium Quaest. (q. XLVI), że ani nawet nie patrzy Bóg na cokolwiek poza Sobą. Nie poznaje więc rzeczy innych prócz Siebie.

Zarzut drugi. Oprócz tego, to co się zrozumiało, jest doskonałością rozumiejącego. Jeśli więc Bóg rozumie inne rzeczy prócz Siebie, coś innego będzie doskonałością Boga i szlachetniejszym od Niego. A to jest niemożliwe.

Zarzut trzeci. Oprócz tego samo rozumienie otrzymuje gatunek od przedmiotu rozumianego; tak jak i wszelki inny czyn od swego podmiotu. Stąd i samo rozumienie jest o tyle szlachetniejszym, o ile także szlachetniejszym jest to, co się rozumie. Lecz Bóg jest samym Swoim rozumieniem, jak widocznym jest z tego, co się powiedziało (par. poprz.). Jeżeli tedy Bóg rozumie cokolwiek innego prócz Siebie, sam Bóg otrzymuje gatunek od czegoś innego prócz Siebie; a to jest niemożliwym. Nie rozumie więc innych rzeczy prócz Siebie.

Lecz przeciwnym temu jest co powiedziano (Hbr 4, 13): Wszystko gołym i otwartym jest przed oczyma Jego.

Odpowiadam, że koniecznym jest, by Bóg poznał rzeczy inne prócz Siebie. Jasnym jest bowiem, że Siebie Samego rozumie doskonale; inaczej byt Jego nie byłby doskonałym, skoro Jego byt jest Jego rozumieniem. Jeżeli zaś coś poznaje się doskonale, musi się koniecznie moc tej rzeczy poznać doskonale. Mocy jednak jakiejś rzeczy nie można poznać doskonale, jeżeli się nie pozna tego, do czego ta moc się rozciąga. Stąd skoro moc boża rozciąga się na rzeczy inne, dlatego, że jest ona pierwszą przyczyną sprawczą wszystkich bytów, jak widać z tego co wyżej powiedziano (R. II, par. 3), musi Bóg koniecznie poznawać rzeczy inne prócz Siebie. A staje się to jeszcze widoczniejsze, jeżeli się doda, że sam byt pierwszej działającej przyczyny, mianowicie Boga, jest Jego rozumieniem. Stąd jakiekolwiek skutki istnieją uprzednio w Bogu jako w przyczynie pierwszej, muszą znajdować się koniecznie w samym Jego rozumieniu i muszą w nim istnieć wszystkie na sposób czegoś poznawalnego. Ponieważ wszystko, co jest w drugim, jest w nim według sposobu tego, w czym jest.

By zaś poznać, w jaki sposób poznaje rzeczy inne prócz Siebie, zważyć należy, że coś się poznaje dwojako: jednym sposobem samo w sobie, innym sposobem w drugim. Samo w sobie mianowicie coś się poznaje, gdy poznaje się przez ideę własną dorównującą samej rzeczy poznawalnej; jak gdy oko widzi człowieka przez obraz człowieka. W czymś innym zaś widzi się to, co się widzi przez obraz tego, które je zawiera, jak gdy część widzi się w całości przez obraz całości, lub jak gdy człowieka widzi się w zwierciedle przez obraz w zwierciedle, lub gdy jakikolwiek inny sposób się przytrafia, że coś się widzi w czymś innym. Tak tedy należy powiedzieć, że Bóg widzi Siebie Samego w Sobie Samym, ponieważ Siebie Samego widzi przez Swoją istotność. Inne zaś rzeczy prócz Siebie widzi nie w nich samych, lecz w Sobie Samym, o ile Jego istotność zawiera podobieństwo rzeczy innych, niż On.

Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wyrażenia Augustyna, mówiącego, że Bóg nie widzi niczego poza Sobą, nie należy tak rozumieć, jakoby na nic nie patrzył, co jest poza Nim; lecz ponieważ na to, co jest poza Nim Samym, nie patrzy, jak tylko w Sobie Samym, jak powiedziano (w corp. paragrafu).

Odpowiedź na drugi zarzut. To, co jest zrozumiane, jest doskonałością rozumiejącego; mianowicie nie co do swej substancji, lecz co do swej idei, według której jest w umyśle, jako jego forma i doskonałość. Kamień bowiem nie istnieje w duszy, lecz jego idea, jak się mówi w III de Anima. Te zaś rzeczy, które są inne niż Bóg, Bóg pojmuje, o ile istotność boża zawiera ich idee, jak powiedziano (w corp.). Stąd nie wynika, jakoby coś innego prócz istotności Boga było doskonałością boskiego umysłu.

Odpowiedź na trzeci zarzut. Samo rozumienie nie określa się gatunkowo tym, co się w czymś innym rozumie, lecz główną rzeczą rozumianą, w której inne rzeczy się rozumieją. O tyle bowiem rozumienie samo określa się gatunkowo przez swój przedmiot, o ile forma poznawcza jest początkiem czynności umysłu. Wszelka bowiem czynność określa się gatunkowo przez formę, która jest początkiem czynności, jak ogrzewanie przez ciepło. Stąd czynność umysłowa określa się gatunkowo przez formę poznawczą, która wprawia umysł w stan czynny. A jest nią idea głównej rzeczy rozumianej, idea, która nie jest w Bogu niczym innym, jak Jego istotnością, w której mieszczą się wszystkie idee rzeczy. Stąd samo rozumienie boże, lub raczej sam Bóg, nie może kształtować się przez cokolwiekbądź innego, jak tylko przez istotność boską.

Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.