I, q. 14, a. 6
Czy Bóg poznaje inne rzeczy prócz Siebie, poznaniem właściwym
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że Bóg nie poznaje rzeczy innych niż On Sam poznaniem właściwym. Tak bowiem poznaje rzeczy inne prócz Siebie, jak powiedziano (par. poprzed.), jak inne rzeczy prócz Niego w Nim istnieją. Lecz inne rzeczy prócz Niego istnieją w Nim, jako w pierwszej wspólnej i powszechnej przyczynie. Więc i inne rzeczy Bóg poznaje jak w przyczynie pierwszej i powszechnej. To zaś znaczy poznawać w ogólności, a nie według poznawania właściwego. Bóg więc poznaje inne prócz Siebie rzeczy w ogólności a nie według poznania właściwego.
Zarzut drugi. Oprócz tego o ile odległą jest istotność stworzenia od istotności Boga, o tyle odległą jest istotność boska od istotności stworzenia. Lecz przez istotność stworzenia nie można poznać istotności boskiej, jak wyżej powiedziano (R. XII, par. 2). Więc też i przez istotność boską nie można poznać istotności stworzenia. Tak więc, skoro Bóg poznaje wszystko tylko przez Swoją istotność, wynika z tego, że nie poznaje stworzenia według jego istotności tak, by poznał czym ono jest. A to znaczy mieć poznanie rzeczy właściwe.
Zarzut trzeci. Oprócz tego nie osiąga się właściwego poznania rzeczy, jak tylko przez jej właściwą ideę. Lecz skoro Bóg poznaje wszystko przez istotność Swoją, nie wydaje się, jakoby poznawał rzecz każdą przez właściwą ideę; to samo bowiem nie może być właściwą ideą rzeczy wielu i różnych. Nie posiada tedy Bóg poznania rzeczy właściwego, lecz ogólne; poznawać bowiem rzeczy nie według idei właściwej, znaczy poznawać rzeczy tylko w ogólności.
Lecz przeciwnie, posiadać właściwe poznanie rzeczy, znaczy poznawać rzeczy nietylko w ogólności, lecz o ile są one od siebie różne. Bóg zaś w ten właśnie sposób rzeczy poznaje. Stąd mówi się (Hbr 4, 12-13), że przenika aż do rozdzielenia ducha i duszy, stawów też i szpików i rozeznawa myśli i przedsięwzięcia serdeczne; a niemasz żadnego stworzenia niewidzialnego przed oblicznością Jego.
Odpowiadam, że co do tego niektórzy pobłądzili, mówiąc, że Bóg poznaje inne prócz Siebie rzeczy tylko w ogólności, mianowicie o ile są bytami. Jak bowiem ogień, gdyby poznał siebie samego, o ile jest początkiem ciepła, poznałby naturę ciepła i wszystkie inne rzeczy, o ile są ciepłymi, tak Bóg, o ile poznaje Siebie, jako początek bytowania, poznaje naturę bytu i wszystkie inne rzeczy, o ile są bytami. Lecz to być nie może. Rozumieć bowiem coś w ogólności, a nie w szczególności, znaczy poznać coś niedoskonale. Stąd nasz umysł gdy przechodzi z możności do czynu, dochodzi pierwej do poznania rzeczy powszechnego i niejasnego, niż do poznania rzeczy właściwego, jakby przechodząc od niedoskonałego do doskonałego, jak to jest widocznym w I Physic. Gdyby więc poznanie, które ma Bóg, o rzeczach innych prócz Siebie było tylko w ogólności a nie w szczególności, wynikłoby stąd, że Jego zrozumienie nie byłoby ze wszechmiar doskonałe, a więc nie byłby i byt Jego doskonałym; a to jest przeciwne temu, co wykazano wyżej (r. IV, § 1).
Powiedzieć tedy należy, że inne prócz Siebie rzeczy poznaje poznaniem właściwym; nietylko o ile uczestniczą w idei bytu, lecz o ile jedno różni się od drugiego. I żeby się o tym przekonać, zważyć należy, że niektórzy pragnąc wykazać, że Bóg przez jedno poznaje rzeczy wiele, używają pewnych przykładów; jak naprzykład, że gdyby środek poznał siebie samego, poznałby wszystkie linie, ze środka wychodzące; lub światło, gdyby siebie samo poznało, poznałoby wszystkie barwy. Lecz te przykłady, chociaż pod pewnym względem są podobne, mianowicie co do powszechnej przyczynowości, jednak wykazują brak co do tego, że wielości i rozmaitości nie jest przyczyną ów jeden początek powszechny, pod tym względem o ile jest początkiem rozróżnienia, lecz tylko pod tym względem, o ile w nim współuczestniczą. Przyczyną bowiem rozmaitości barw nie jest wyłącznie światło, lecz rozmaitość ustroju przyjmującego je przezroczystego ośrodka i podobnie rozmaitości linii rozmaitość położenia. I stąd pochodzi, że tego rodzaju rozmaitości i wielości nie można poznać w jej początku przez właściwe poznanie, lecz tylko w ogólności.
Lecz nie tak jest w Bogu. Powyżej bowiem (r. IV, § 2) wykazano, że cokolwiek istnieje doskonałości w jakimkolwiek stworzeniu, wszystko to istnieje uprzednio i zawiera się w Bogu w sposób znamienity. Nietylko zaś to, w czym stworzenia współuczestniczą, mianowicie sam byt, należy do doskonałości; lecz także te rzeczy, przez które stworzenia nawzajem się odróżniają, jakoto żyć i rozumieć i tym podobne, którymi różnią się żywe istoty od nieżywych i rozumne od nierozumnych. I wszelka forma, która jakąkolwiek rzecz ustanawia we właściwym gatunku, jest jakąś doskonałością. I w ten sposób wszystko istnieje uprzednio w Bogu nietylko co do tego, co jest wszystkim wspólne, lecz także co do tego, czym rzeczy się różnią. I tak, skoro Bóg, zawiera w sobie wszystkie doskonałości, przyrównywa się istotność bożą do wszystkich istotności rzeczy, nie jak wspólne do właściwego, jak naprzykład jedność do liczb, lub środek do linii, lecz jako czyn doskonały do niedoskonałych, jak gdybym naprzykład powiedział, człowiek do zwierzęcia, lub szóstka, która jest liczbą doskonałą, do liczb niedoskonałych, pod nią zawartych.
Jest zaś widocznym, że przez czyn doskonały można poznać czyny niedoskonałe, nietylko w ogólności, lecz także poznaniem właściwym. Jak naprzykład kto poznaje człowieka, poznaje zwierzę poznaniem właściwym, a kto poznaje szóstkę, poznaje trójkę poznaniem właściwym. Tak więc, skoro istotność Boga mieści w sobie wszelką doskonałość, jaką tylko posiada istotność jakiejkolwiek rzeczy innej, i jeszcze ponadto, Bóg w Samym Sobie może poznać wszystko poznaniem właściwym. Natura bowiem właściwa każdej rzeczy polega na niejakim uczestniczeniu w pewnym stopniu bożej doskonałości. Nie poznałby zaś Bóg Sam Siebie doskonale, gdyby nie poznał wszystkich sposobów, w jakie w Jego doskonałości uczestniczyć mogą inni; i nie znałby też doskonale samej natury bytowania, gdyby nie poznał wszystkich sposobów bytowania. Stąd jest jasnym, że Bóg poznaje wszystkie rzeczy poznaniem właściwym, odnośnie do tego, w czym między sobą się różnią.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Poznać coś tak, jak jest w poznającym, rozumieć można dwojako. W jeden sposób, o ile ten przysłówek tak wprowadza sposób poznania ze strony rzeczy poznanej. I w ten sposób jest fałszywym. Nie zawsze bowiem poznający poznaje rzecz poznaną według tego bytu, który ma w poznającym, oko bowiem nie poznaje kamienia według tego bytu, który ma w oku, lecz przez obraz kamienia, który ma w sobie, poznaje kamień według bytu, który ma poza okiem. I jeżeli jakiś poznający poznaje rzecz poznaną według bytu, który ona ma w poznającym, mimo to poznaje ją według bytu, który ma poza poznającym, jak naprzykład umysł poznaje kamień według bytu umysłowego, który ten kamień ma w umyśle, o ile poznaje, że rozumie; lecz mimo tego poznaje byt kamienia we własnej naturze. Gdyby zaś się rozumiało, o ile ten przysłówek tak wprowadza sposób ze strony poznającego, prawdą jest, że tylko w ten sposób poznający poznaje rzecz poznaną, o ile jest w poznającym, ponieważ o ile doskonalej jest rzecz poznana w poznającym, o tyle doskonalszym jest sposób poznania. Tak więc należy powiedzieć, że Bóg nietylko poznaje, że rzeczy są w Nim Samym, lecz przez to, że w Samym Sobie rzeczy zawiera, poznaje je w ich własnej naturze; i o tyle doskonalej, o ile rzecz każda doskonalej jest w Nim.
Odpowiedź na drugi zarzut. Istotność stworzenia przyrównywa się do istotności bożej, jak czyn niedoskonały do doskonałego. I dlatego istotność stworzenia nie prowadzi dostatecznie do poznania istotności bożej, lecz przeciwnie.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Tego samego nie można przyjmować za ideę różnych przedmiotów w sposób dorównujący. Lecz istotność boża jest czymś przewyższającym wszystkie stworzenia. Stąd można ją przyjąć za ideę właściwą każdej rzeczy, o ile w sposób rozmaity mogą w niej uczestniczyć lub ją naśladować rozmaite stworzenia.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.