I, q. 16, a. 3
Czy prawdziwe i byt są zamienne
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że prawdziwe i byt nie są zamienne. Prawdziwe bowiem jest właściwie w umyśle, jak powiedziano (paragr. 1). Byt zaś właściwie jest w rzeczach. Więc nie są zamienne.
Zarzut drugi. Oprócz tego to, co się rozciąga na byt i niebyt, nie jest zamienne z bytem. Lecz prawdziwe rozciąga się na byt i niebyt, prawdziwym bowiem jest, że co jest, istnieje, a czego nie ma, nie istnieje. A więc prawdziwe i byt nie są zamienne.
Zarzut trzeci. Oprócz tego wydaje się, że te rzeczy, które stoją do siebie w stosunku jak pierwsze do następnego, nie są zamienne. Lecz wydaje się, że prawdziwe jest pierwsze niż byt, albowiem byt rozumie się tylko pod pojęciem prawdziwego. A więc wydaje się, że nie są zamienne.
Lecz przeciwnym temu jest, co mówi Filozof (II Metaph.), że to samo jest zachowanie się rzeczy co do bytu, jak i co do prawdy.
Odpowiadam, że jak dobro mieści w sobie pojęcie czegoś pożądania godnego, tak prawdziwe ma związek z poznaniem. Wszystko zaś o ile ma coś z bytu, o tyle jest poznawalne. I dlatego mówi się w III de Anima, że dusza jest niejako wszystkim przez zmysł i umysł: i dlatego jak dobre jest zamienne z bytem, tak i prawdziwe. Jednak jak dobro dodaje do bytu pojęcie czegoś pożądania godnego, tak i prawdziwe dodaje przyrównanie do umysłu.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Prawdziwe jest w rzeczach i w umyśle, jak powiedziano (par. 1). Prawdziwe zaś, które jest w rzeczach, jest zamienne z bytem co do substancji. Lecz prawdziwe, które jest w umyśle, jest zamienne z bytem, jak objawiające z przedmiotem objawionym. To bowiem należy do pojęcia prawdy, jak powiedziano (tamże). Chociaż można by powiedzieć, że także byt jest w rzeczach i w umyśle, jak i prawdziwe; chociaż prawdziwe w pierwszym rzędzie jest w umyśle, byt zaś w pierwszym rzędzie w rzeczach. A to dzieje się dlatego, że prawdziwe i byt różnią się pojęciowo.
Odpowiedź na drugi zarzut. Niebyt nie posiada czegoś w sobie z czego by go można poznać, lecz poznaje się, o ile umysł czyni go poznawalnym. Stąd byt jest podstawą prawdziwego, o ile niebyt jest jakimś bytem umysłu, mianowicie powziętym przez umysł.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Gdy się mówi, że bytu nie można pojąć bez pojęcia czegoś prawdziwego, można to rozumieć dwojako. W jeden sposób tak, że pojmuje się byt tylko przez to, że pojęcie prawdziwego idzie za pojęciem bytu; i w ten sposób zdanie jest słusznym. W inny sposób można tak rozumieć, że bytu nie można pojąć bez uchwycenia pojęcia czegoś prawdziwego, i to jest fałszywym. Lecz prawdziwego nie można pojąć bez uchwycenia pojęcia bytu; byt bowiem mieści się w pojęciu prawdziwego. I podobnie rzecz się ma, gdy przyrównamy przedmiot rozumiany do bytu. Nie można by bowiem pojąć bytu, gdyby był nie do pojęcia. A jednak można byt pojąć tak, że się nie pojmuje jego możliwości pojęcia. I podobnie, byt zrozumiany jest prawdziwy: mimo to jednak pojmować byt nie znaczy pojmować prawdziwe.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.