I, q. 16, a. 4
Czy dobro pierwszym jest pojęciowo niż prawda
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że dobro pojęciowo jest pierwsze, niż prawda. Co bowiem jest powszechniejsze, pojęciowo jest pierwsze, jak wiadomo z I Physic. Lecz dobro jest powszechniejsze od prawdy. Prawda bowiem jest pewnego rodzaju dobrem, mianowicie dobrem umysłu. Dobro więc jest pierwsze pojęciowo, niż prawda.
Zarzut drugi. Oprócz tego dobro jest w rzeczach, prawda zaś w zestawianiu i rozdzielaniu dokonywanym przez umysł, jak powiedziano (par. 2). Lecz to, co jest w rzeczy, jest pierwsze od tego, co jest w umyśle. Więc pierwszym pojęciowo jest dobro, niż prawda.
Zarzut trzeci. Oprócz tego prawda jest pewnym gatunkiem cnoty, jak wiadomo z IV Ethic. Lecz cnota zawiera się w dobru. Jest bowiem dobrą właściwością umysłu, jak mówi Augustyn (II de Lib. Arbitr. c. 19). Dobro więc jest pierwszym, niż prawda.
Lecz przeciwnie. To, co jest w większej liczbie przedmiotów, jest pojęciowo pierwsze. Lecz prawda znachodzi się w niektórych przedmiotach, w których nie ma dobra: mianowicie w matematyce. A więc prawda jest pierwszą, niż dobro.
Odpowiadam, że chociaż dobro i prawda w rzeczywistości zamienne są z bytem, jednak różnią się pojęciowo. I odnośnie do tego prawda, mówiąc bezwzględnie, jest pierwszą, niż dobro. A wynika to z dwóch powodów. Po pierwsze mianowicie z tego, że prawda w bliższym jest stosunku do bytu, który jest pierwszy, niż dobro. Prawda bowiem dotyczy samego bytu wprost i bezpośrednio, pojęcie zaś dobra idzie za bytem, o ile on jest w jakiś sposób doskonały, tak bowiem jest pożądania godny. Po drugie wynika to z tego, że poznanie idzie z natury przed pożądaniem. Stąd skoro prawda odnosi się do poznania, zaś dobro do pożądania, pierwsza będzie pojęciowo prawda, niż dobro.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Wola i rozum wzajemnie się obejmują. Rozum bowiem pojmuje wolę, a wola chce, by rozum pojmował. Tak tedy wśród tych rzeczy, które są w związku z przedmiotem woli, zawierają się także i te, które są przedmiotem rozumu i odwrotnie. Stąd w rzędzie rzeczy pożądania godnych dobro odgrywa rolę pojęcia powszechnego, zaś prawda poszczególnego; w rzędzie zaś rzeczy poznawalnych jest przeciwnie. Z tego tedy, że prawda jest jakimś dobrem, wynika, że dobro jest pierwsze w rzędzie rzeczy pożądania godnych, nie wynika jednak, by było pierwsze bezwzględnie.
Odpowiedź na drugi zarzut. O tyle jest coś pierwsze pojęciowo, o ile pierwej podpada pod umysł. Umysł zaś najpierw dostrzega sam byt, a drugorzędnie dostrzega, że pojmuje byt, a po trzecie dostrzega, że pragnie bytu. Stąd najpierw jest pojęcie bytu, po drugie pojęcie prawdy, po trzecie pojęcie dobra, chociaż dobro jest w rzeczach.
Odpowiedź na trzeci zarzut. Cnota, która zwie się prawdą, nie jest prawdą ogólną lecz pewną prawdą, według której człowiek w słowach i czynach okazuje się takim, jakim jest. W szczególności zaś prawdą życia zwie się taka, wedle której człowiek w życiu swoim spełnia to, do czego go rozum boży kieruje, jak to także powiedziano (par. 1), że prawda istnieje i w innych rzeczach. Prawda zaś sprawiedliwości jest ta, według której człowiek przestrzega tego co winien innemu, odnośnie do porządku prawnego. Stąd z tych prawd szczegółowych nie należy wnioskować o prawdzie ogólnej.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.