I, q. 16, a. 6
Czy jest tylko jedna jedyna prawda, według której wszystko jest prawdziwe
Zarzut pierwszy. Wydaje się, że jest tylko jedna jedyna prawda, według której wszystko jest prawdziwe. Albowiem, według Augustyna (De Trin. l. XV, c. 1), nie ma nic wyższego nad umysł ludzki, prócz Boga. Lecz prawda jest wyższa ponad umysł ludzki; inaczej umysł ludzki rozsądzałby o prawdzie. A tymczasem o wszystkim sądzi według prawdy, a nie według siebie samego. Zatem sam tylko Bóg jest prawdą. Nie ma więc innej prawdy jak Bóg.
Zarzut drugi. Anzelm mówi w księdze de Veritate (c. XIV), że jak czas ma się do rzeczy doczesnych, tak prawda do rzeczy prawdziwych. Lecz jeden jest czas dla wszystkich rzeczy doczesnych. Jedna jest więc prawda, którą wszystko jest prawdziwe.
Lecz przeciwnym temu jest, co się mówi (Ps 11, 2): umniejszyły się prawdy od synów ludzkich.
Odpowiadam, że pod pewnym względem jedna jest prawda, którą wszystkie rzeczy są prawdziwe, a pod pewnym względem nie. By to zobaczyć, wiedzieć należy, że kiedy coś orzeka się jednoznacznie o wielu przedmiotach, znajduje się ono w każdym z tych przedmiotów we właściwym znaczeniu, jak na przykład zwierzę w każdym gatunku zwierzęcia. Lecz gdy orzeka się coś analogicznie o wielu przedmiotach, znajduje się ono we właściwym pojęciu tylko w jednym z tych przedmiotów, od którego inne się nazywają; jak na przykład zdrowe mówi się o zwierzęciu, o moczu i o lekarstwie; nie dlatego, że zdrowie istnieje tylko w zwierzęciu, lecz od zdrowia zwierzęcia nazywa się zdrowe lekarstwo, o ile ono sprawia to zdrowie, i mocz, o ile to zdrowie pokazuje. A chociaż zdrowie nie istnieje w lekarstwie, ani w moczu, jednak w jednym i w drugim jest coś, przez co mianowicie jedno zdrowie daje, drugie zaś je pokazuje.
Powiedziano zaś (par. 1), że prawda pierwej jest w umyśle, a później w rzeczach, o ile się odnoszą do umysłu bożego. Jeżeli tedy mówimy o prawdzie, o ile istnieje w umyśle wedle właściwego pojęcia, to w ten sposób w wielu umysłach stworzonych wiele prawd istnieje, a także w jednym i tym samym umyśle, odnośnie do wielu poznanych przedmiotów. Stąd mówi Glossa przy owym miejscu w (Ps 11, 2): umniejszyły się prawdy od synów ludzkich itd., że jak od jednej twarzy człowieka powstaje wiele podobieństw w zwierciedle, tak od jednej prawdy bożej powstaje prawd wiele. Jeżeli zaś mówimy o prawdzie, o ile jest w rzeczach, to w ten sposób wszystkie rzeczy są prawdziwe jedną pierwszą prawdą, do której wszystkie się upodabniają wedle swego bytowania. I tak, chociaż istnieją mnogie istotności lub formy rzeczy, jednak jedna jest prawda umysłu bożego, według której wszystkie rzeczy zwą się prawdziwymi.
Odpowiedź na pierwszy zarzut. Dusza nie sądzi o wszystkich rzeczach według jakiejkolwiek prawdy, lecz według prawdy pierwszej, o ile w niej się ona odbija jak w zwierciedle, według pierwszych prawd pod rozum podpadających. Wynika stąd, że prawda pierwsza jest większa od duszy. A jednak także prawda stworzona, która jest w naszym umyśle, jest większa od duszy, nie bezwzględnie, lecz pod pewnym względem, o ile jest jej doskonałością, tak jak można także powiedzieć, że wiedza jest większa od duszy. Prawdą jest jednak, że żadna rzecz substancjalnie bytująca nie jest większa od duszy rozumnej, jak tylko Bóg.
Odpowiedź na drugi zarzut. Zdanie Anzelma jest prawdziwe, o ile rzeczy zwą się prawdziwymi przez przyrównanie ich do umysłu bożego.
Przekład: Summa teologiczna, Kraków 1927 do 1933, tłumaczona staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.